بیشتر
پادشاهان دوران مختلف وشخصیتهای متنفـذ و مرفّه اصفهان به ساختن باغهای
بسیار زیبا مبادرت نموده اند معمولا در وسط باغ، کاخ یا عـمارتهایی مطابق
هـنر و معـماری اصیل ایرانی ساخته می شد. در جلوی عـمارتها حوضهایی بزرگ،
به شکلهای هـندسی که دارای چند فـواره بوده می ساختند. اطراف حوض، گلکاری و
چمن کاری می شده و خیابانهایی در وسط و کنار باغ احداث می گردیده است.
باغ نقش جهان:
این باغ در مشرق و شمال کاخ چهل ستون قرار داشته که از باغهای سلطنتی است و به دستور شاه اسماعیل صفوی ساخته شده است.
باغ هـزار جریب:
این باغ در انتهای چهار باغ بالا قرار داشته، از بناهای صفویه بوده که در آن عمارتی زیبا و آبشاری با صفا ساخته بودند.
باغ چینی خانه:
این باغ که عمارت هشت بهشت در آن قرار داشته است.
باغ انگورستان:
این باغ سلطنتی متصّل به کاخ چهلستون بوده و قسمت اندرونی کاخهای سلطنتی را تشکیل می داده است.
باغ بادامستان:
این باغ که عمارت هشت بهشت در آن قرار داشته است.
باغ بهشت آیین:
از باغهای زمان صفویه است که در جوار هشت بهشت قرار داشته است.
باغ تاج آباد:
این باغ به فرمان شاه عباس در محل کنونی خیابن نظر واقع در جلفا ساخته شده بود. شاه در هنگام شکار در این باغ اقامت می کرد.
باغ قوشخانه:
این باغ محل نگهداری قوشهای سلطنتی بوده ، در محل طوقچی در مسیر زینبیه قرار داشته است.
باغ تخت:
این
باغ از بناهای دوره صفویه بوده ودر مغرب چهارباغ قرار داشته در این باغ دو
قصر سلطنتی بوده که درب یکی رو به چهار باغ ودرب د یگری رو به خیابان شیخ
بهایی باز می شده است.
باغ نگارستان:
این باغ زیبا و بزرگ دارای ساختمان و قـصرزیبایی بوده ودریاچهای بزرگ وسط آن ساخته شده بود.
باغ غدیر:
این
باغ در مشرق اصفهان قرار دارد ودارای فضای وسیع وسالنهای متعد دی است این
باغ مشجر دارای گل وچمن و حوض و فواره وتأسیسات ورزشی وسالن کتابخانه بوده و
برای برگزاری نمایشگاههای هنری وصنعتی وجلسات سخنرانی ازسالنهای آن
استفاده می شود.
باغ کاج:
در جنوب شرقی پل خواجو قرار داشته وقـصری زیبا مشرف به رود خانه زاینده رود در آن ساخته شده بود.
باغهای
تاریخی اصفهان با توجه به موقع جغرافیایی اصفهان در مركز فلات ایران و
وجود زایندهرود و نهرهای منشعب از آن كه سرتاسر خاك حاصلخیز این شهرستان از
آنها مشروب میشود بی جهت نبوده است كه شهر اصفهان در فلات خشك و كم آب
ایران از دیرباز به طراوت و سرسبزی و داشتن باغهای گسترده مشهور بوده است.
بهاحداث اینباغهابویژه در دورههایی كه اصفهان پایتخت بوده بیشتر توجه شده
است و نویسندگان تاریخ اصفهان از قرن سوم هجری بهبعد همواره به این باغها ـ
از جمله باغ عیسی بن ایوب بین محلة خشینان (حوالی امامزاده اسماعیل امروز)
و یهودیه (جوباره امروز) از قرن چهارم هجری و باغ عبدالعزیز از دورة
علاءالدولة دیلمی كاكویه كه در داخل حصار اصفهان قرار داشته ـ است اشاره
كرده اند.
در دوره سلاجقه كه ملكشاه اصفهان را به پایتختی خود برگزید
چند باغ پر وسعت به نامهای باغ بكر باغ فلاسان باغ احمد سیاه باغ كاران باغ
دشت گور بیت الماء در این شهر احداث شد. مهمترین آنها باغ كاران بوده كه
منطقة وسیعی را در شمال بستر زاینده رود مشتمل بر خیابان كمالالدین اسماعیل
و فردوسی و منوچهری و مجْمر و چهار باغ صدر و مشتاق و محلة بزرگ خواجو در
برمی گرفته است. هم اكنون یكی از محلات خواجو «باغ كاران» نامیده میشود.
این باغ تا قرن هشتم نیز برقرار بوده و این بیت از غزل حافظ:
گرچه صد رود است در چشمم مدام/ زنده رود و باغ كاران یاد باد
ظاهرا
به آن اشاره دارد (هنرفر 1344 ش ص 56ـ57). از قرن هشتم تا آغاز دوره صفویه
عدم مراقبت رفته رفته موجب ویرانی این باغها شد تا آنجا كه جز نام از آنها
چیزی باقی نمانده است. شاه اسماعیل اول در محل فعلی میدان بزرگ اصفهان باغ
وسیعی به نام نقش جهان احداث كرد. در زمان شاه عباس اول قسمتهایی از این
باغ به میدان نقش جهان تبدیل شد و همراه با توسعه شهر و ایجاد ابنیه و
معابر و تأسیسات شهری باغهای بزرگی نیز احداث شد. فهرست این باغها كه وسعت
هر كدام چندین هكتار بوده و از آغاز انتخاب اصفهان به پایتختی صفویه در
1000 تا انقراض این سلسله در 1135 پدید آمده به نوشته جابری انصاری بدین
شرح است:
بادامستان، جزایرخانه، فراشخانه، خرگاه یا خیمه گاه، نارنجستان و عمارت آن خیاط خانه، خلیل خانه و توحیدخانه، كجاوه خانه جنب بازار رنگرزان، مستمن یا مستمند،
باغ تخت در ضلع غربی چهار باغ، ماماسلطان معروف به باغ كاج، بابا امیر
توپخانه و باغ عسكر نسترن در ساحل زاینده رود، طاووسخانه، پهلوان حسین كه
نهر نیاصرْم از وسط آن می گذشت، باغ سیف الدین مشهور به باغ آلبالو، باغ
عمو طاهر، باغ زین خانه و باغ فتح آباد، باغ گلدسته، باغ شیرخانه در ضلع
شرقی چهارباغ، باغهای صالح آباد و نظر و قراخان در ساحل شمالی زاینده رود،
باغ بزرگ عباس آباد در ضلع غربی چهارباغ، باغ سلطان علی خان، باغ فیل خانه،
باغ چینی خانه در حوالی چهار باغ، باغ زرشك، باغ قورچی باشی علیا و قورچی
باشی سفلی، باغ ایشیك آقاسی باشی، باغ قرچقاتی خان، باغ توشْمال باشی حوالی
چهار باغ، باغ داروغه، باغ رضا قلیخان، باغ تفنگچی آقاسی، باغ چرخاب، باغ
داروغه، دفتر باغ وقایع نویس، باغ دیوان بیگی، باغ قوشچیان و غلامان مطبخ،
باغ اعتمادالدوله، باغ میراخور، باغ مهردار، باغ جلودار، باغ هزار جریب كه
از همه باغهای دیگر شهر در این دوره وسیعتر و زیباتر بوده است، باغ جون
كمر، باغ كلاه شاه، باغ سپهسالار، باغ بهارستان، باغ محمود، باغ برج و باغ
حاج صالح در ضلع شرقی چهارباغ نو (ص 354ـ364)، باغ جنت در شمال بستر زاینده
رود، باغ نگارستان در حوالی چهارباغ، باغ چهلستون، باغ بلبل یا باغ هشت
بهشت و كاخ سكونت شاه سلیمان صفوی كه از باغهای بزرگ چهار باغ بوده است،
باغ قوشخانه در محله طوقچی كه مركز تربیت قوشهای شكاری و محل استقبال شاه
صفوی از مهمانهای خود بوده است، باغ كومه و باغ وحش در لنجان اصفهان كه
شكارگاه و محل نگاهداری حیوانات وحشی بوده است، باغ بهشت آیین و باغ رشك
جنان در مجاورت هشت بهشت باغ میرزامهدی خان در محله تلْواسكان، باغ
كلْعنایت و باغ چشمه، باغ جشاران یا جوشاران، باغ فرح آباد، باغ فرنگ، باغ
ارم، باغ صفی آباد و باغ قورچی ها، باغ انگورستان رقاپی، باغهای سعادت آباد
و باغ انارستان. به استثنای چهلستون و هشت بهشت و چهار باغ از دیگر باغها
اثر قابل ملاحظه ای باقی نمانده است.
اینك شرح دو مجموعه از مشهورترین باغهای تاریخی اصفهان:
الف. چهارباغ:
در
قرن یازدهم و مقارن با دهمین سال سلطنت شاه عباس اول صفوی خیابانی بهنام
چهار باغ در اصفهان احداث شده است به طول حدود ده كیلومتر و عرض پنجاه متر
پوشیده از باغچه های گل و چهار ردیف درختهای چنار با حوضها و فواره هاو
آبشارها كه وصف كامل آن در سفرنامه های سیاحان اروپایی مانند پیترو دلاواله
ایتالیایی و شاردن فرانسوی و انْگلبرت كمْپْفر آلمانی و دولیه دلاند
فرانسوی و كرْنلیوس دوبرویْن هلندی و سیاحان دیگر آمدهاست. در انتهای شمالی
آن قصر جهان نما و در حدجنوبی آن باغ و قصر هزارجریب قرارداشته و پل الله
وردیخان یا سی و سه چشمه كه پل چهار باغ هم نام دیگر آن بوده این خیابان را
به دو بخش تقسیم میكرده است: در شمال از قصر جهان نما تا پل الله وردیخان
به نام چهار باغ پایین و از پل الله وردیخان تا قصر هزار جریب چهار باغ
بالا نام داشته است. در دو ضلع شرقی و غربی هر یك از این دو خیابان چهار
باغ بزرگ سلطنتی وجود داشته كه تسمیه چهار باغ از همین جهت (هنرفر 1345 ش ص
78 همو 1344 ش ص 487) و نیز از جهت داشتن چهار ردیف درختهای چنار تنومند و
افراشته است. احداث این خیابان از 1006 آغاز شده و تا 1025 طول كشیده است
(هنرفر 1344 ش ص 482).
ب. باغ هزار جریب:
خیابان
چهار باغ بالا با چهار ردیف چنارهای تناور و باغهای بزرگ اطراف آن به باغ
بزرگی كه از همه باغهای اصفهان پروسعت تر بوده منتهی می شده و به همین جهت
به باغ هزار جریب موسوم شده است. شیب این باغ از جنوب به شمال یعنی از
دامنه كوه صفه به طرف چهار باغ بوده و از طبقات مختلف مشرف بر یكدیگر تشكیل
می شده است. در پهنه باغ درختهای چنار و انواع درختان میوه وجود داشته و
جویهایی با آبشارها و فواره ها روان بوده است و چنانكه سیاحان اروپایی آن
زمان مانند پیترو دلاواله ایتالیایی و توماس هربرت انگلیسی در سفرنامه های
خود ذكر كرده اند شخص پادشاه ترجیح میداده است كه بیشتر اوقات خود را در آن
باغ و قصرهای آن بگذراند. بر همین اساس این باغ «عباس آباد» (مأخوذ از نام
شاه صفوی) نیز نام گرفته است. زیبایی باغ در حدی بوده است كه هربرت آن را
«بهشت شاه عباس» مینامد (هنرفر 1345 ش ص 79). از این باغ افسانه ای آن دوره
تا اواسط عهد قاجاریه نیز آثاری بر جای بوده است لیكن چنانكه بعضی از
نویسندگان ایرانی مانند اصفهانی و تحویلدار در قرن سیزدهم در وصف آن باغ
متذكر شده اند از این زمان به بعد به علت عدم مراقبت و اشكال آبرسانی باغ
هزار جریب رو به اضمحلال نهاده است. دانشگاه امروز اصفهان دقیقا در محل باغ
هزار جریب بنا شده و یكی از برجهای چهارگانه چهارگوشه آن باغ تاریخی هم
اكنون در گوشه جنوب غربی این دانشگاه برجاست.
به نقل از کتاب آشنايی با شهر تاريخی اصفهان، دکتر لطف الله هنرفر:
فهرست
باغهايی كه از آغاز انتخاب اصفهان به پايتختی صفويه در سال 1000 هجري تا
افول ستاره اقبال اين سلسله در سال 1135 هجری به وجود آمده و هر يك از آنها
دهها جريب وسعت داشته به شرح زير است: باغ بادامستان، باغ جزايرخانه، باغ
فراشخانه ، باغ خرگاه يا خيمه گاه، باغ نارنجستان و عمارتی كه داشته است،
باغ خياط خانه، باغ خليل خانه و توحيد خانه، باغ كجاوه خانه جنب بازار
رنگرزان، باغ تخت در ضلع غربي چهارباغ، باغ ماما سلطان، باغ كاج، باغ
باباامير، باغ مستمند، باغ توپخانه و باغ عسكر، باغ نسترن در ساحل رودخانه،
باغ طاووس خانه، باغ پهلوان حسين كه مادی نياصرم از وسط آن می گذشته است،
باغ سيفالدوله مشهور به باغ آلبالو، باغ عمو طاهر، باغ زين خانه و
فتحآباد، باغ گلدسته، باغ شيرخانه در ضلع شرقی چهارباغ، باغ صالح آباد و
باغ نظر و باغ قراخان در ساحل شمالی زاينده رود، باغ بزرگ عباس آباد در
ضلع غربی چهارباغ، باغ سلطانعلــی خان، باغ فيل خانه، باغ چيـنی خانه در
حوالي چهارباغ، باغ زرشك، باغ قورچی باشی عليا و سفلی، باغ ايشيك آقاسی
باشي، باغ قرچقای خان، باغ توشمال باشی، باغ داروغه، باغ رضاقلی خان ،
باغ تفنگچی آقاسی، باغ چرخاب، باغ داروغه دفتر، باغ وقايع نويس، باغ ديوان
بيگی، باغ قوشچيان وغلامان مطبخ، باغ اعتمادالدوله، باغ ميرآخور، باغ
مهردار، باغ جلودار، باغ هزارجريب كه از همه باغهاي ديگر وسيع تر و زيباتر
بوه و در دامنه شمالی كوه صفه و در محل فعلی دانشگاه اصفهان و شرق و شمال
آن گسترده بوده است و سياحان خارجی عصر صفويه و از آن جمله توماس هربرت و
ژان شاردن به تفصيل از آن سخن گفتهاند و توماس هربرت اين باغ را در
سفرنامه خود « بهشت شاه عباس» و نيز باغ عباسآباد كه به شخص شاه عباس اول
انتساب دارد نام داده است. باغ كلاه شاه، باغ جون كمر، باغ سپهسالار،
باغ محمود، باغ برج و باغ حاج صالح درضلع شرقی چهارباغ نو (مقصود چهارباغ
خواجو است)، باغ جنت در شمال بستر زاينده رود، باغ نگارستان در حوالي
چهارباغ، باغ چهلستون، باغ هشت بهشت يا باغ بلبل كه كاخ سكونت شاه سليمان
صفوی در اين باغ قرار داشته است، باغ قوشخانه در محله قديمی طوقچی كه مركز
تربيت قوشهای شكاری و محل استقبال شاهان صفوی از مهمانهای خود بوده است،
باغ كومه و باغ وحش در لنجان اصفهان كه شكارگاه و محل نگهداری حيوانات وحشی
بوده است و بالاخره باغ جشاران يا جوشاران (گشاران)، باغ فرنگ، باغ ارم،
باغ صفیآباد، باغ قورچی ها و باغ انارستان و سقاخانه كه در حال حاضر به
استثنای باغ چهلستون و باغ هشت بهشت و چهار باغ اثر ديگری از باغهای مشهور
آن زمان باقی نمانده است.
منابع:
محمدمهدی بن محمدرضا اصفهانی نصف جهان فی تعریف الاصفهان چاپ منوچهر ستوده
اصفهان 1340 ش ص 34ـ45 حسن بن محمدابراهیم تحویلدار جغرافیای اصفهان تهران
1342ش ص 24ـ29 محمدحسن جابری انصاری تاریخ اصفهان وری ] بیجا. [ 1322 ش
مفضل بن سعد مافروخی ترجمه محاسن اصفهان به قلم حسین بن محمدبن ابی رضا
آویچاپ عباس اقبال آشتیانی تهران 1328ش ص 26ـ 34 لطفالله هنرفر «باغ
هزارجریب و كوه صفه: بهشت شاه عباس» هنر و مردم سال 14 ش 157 (آبان 1345)
همو «چهارباغ» هنر و مردم دوره جدید ش 9697 (مهر و آبان 1349) ص 2ـ14 همو
گنجینه آثار تاریخی اصفهان
+ نوشته شده در پنجشنبه ۱۷ آبان ۱۳۸۶ساعت 22:50 توسط سيد مصطفي محمدزاده
|
