وظایف اخلاقی فرزندان در مقابل والدین

اسلام از نظر حقوقى حساب ویژه‏اى براى پدر و مادر بازكرده همان گونه كه در جنبه‏هاى عاطفى نیز حساب جداگانه‏اى براى آنها در نظر گرفته است لذا در روایات آمده كه اگر پدر و مادرى از فرزندانشان راضى باشند موجب خیر و بركت و سعادت فرزند مى‏شود اگر در حق فرزندان خود دعا كنند خداوند به این دعا توجه خاصى مى‏نماید كما این كه اگر والدین از فرزندان ناراضى باشند و آنها نفرین كنند ، خداوند بر چنین فرزندانى كه موجب ناراحتى والدین شوند قهر و غضب نماید :

در روایات آمده «نیكى كردن به والدین بزرگترین فریضه است» و یا اینكه مى‏فرماید «بهشت زیر پاى مادران است» این همه آیه و روایت كه در این زمینه وارد شده حاكى از اهمیتى است كه خداوند براى والدین قائل شده است و اینها بدون حكمت نیست چه اینكه اینها در مقابل زحماتى كه والدین براى فرزندان متحمل مى‏شوند ناچیز است آنها از لحظه انعقاد نطفه تا هنگام تولد و همچنین بعد از تولد دوران شیرخوارگى و بعد كودكى مشكلاتى بسیار زیادى را متحمل شده‏اند بنابراین خداوند نیز در مقابل زحمات آنها حقوق ویژه‏ای را براى آنها قائل شده است. از این رو باید در هر شرایطى احترام آنها را نگه داشت هر چند در بعضى اوقات دربرخورد با فرزندان خود دچار اشتباه شوند البته توجه به این نكته لازم است كه خداوند همه انسانها را در مقابل اعمال و رفتارى كه انجام مى‏دهند مورد سؤال قرار مى‏دهد و والدین نیز باید پاسخگوى اعمال و رفتار خود باشند بنابراین در همه حال ما وظیفه داریم به والدین خود احترام بگذاریم حتى اگر آنها به ما بى احترامى كنند فقط اگر آنها بخواهند ما را به كار حرامى وادار كنند یا از انجام تكلیف واجبى باز بدارند، اطاعت از آنها جایز نیست چه اینكه اطاعت خداوند بر هر كس دیگر حتى والدین نیز مقدم است. در اینجا به مهمترین وظایف اخلاقی فرزندان در مقابل والدین می پردازیم .

احسان به والدین

احسان به پدر و مادردر اوج اعمال اسلامی قرار دارد.مهم ترین و رفیع ترین عمل اسلامی بعد از توحید و اصل مقدس یکتاپرستی احسان به پدر و مادراست.چنانچه در چهار سوره قرآن مجید، به نیكى به والدین بلافاصله بعد از مسئله توحید قرار گرفته است. این همردیف بودن، بیانگر این است كه اسلام تا چه حد براى پدر و مادر احترام مى‏گذارد.

1. ( .....لا تعبدون الا الله و بالوالدین احساناً»1

.... بجز خدا را نپرستید و به پدر و مادر نیكى كنید.

2. (واعبدوا الله و لا تشركوا به شیئاً و بالوالدین احساناً» 2

و خدا را بپرستید و چیزى را با او شریك نكنید و به پدر و مادر نیكى كنید.

اهمیت این موضوع تا آن پایه است كه هم قرآن و هم روایات، صریحاً توصیه مى‏كنند كه حتى اگر پدر و مادر كافر باشند، رعایت احترامشان لازم است.

3. ( وقضى ربك الا تعبدوا الا ایاه و بالوالدین احساناً»3

 و پروردگارت حكم كرد كه جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیكى كنید.

4. (الا تشركوا به شیئاً و بالوالدین احساناً» 4

 چیزى را با او شریك نكنید و به پدر و مادر نیكى كنید.

 شكرگزارى در برابر پدر و مادر در قرآن مجید در ردیف شكرگزارى در برابر نعمتهاى خدا قرار داده شده است؛ چنانكه مى‏خوانیم: «ا ن اشكرلى ولوالدیك الى المصیر»5

مرا و پدر و مادرت را شكركن كه بازگشت به سوى من است؛ با این كه نعمت خدا بیش از آن اندازه است كه قابل احصا و شماره باشد، پس، این دلیل بر عمق و وسعت حقوق پدران و مادران است.

همیشه در قرآن سه چیز با سه چیز دیگرهمراه هستند (اقامه ی صلاه و ایتاء زکات) (عبادت خالصانه ی الله و احسان به پدر و مادر) (ایمان و عمل صالح)

استقامت در احسان به پدر و مادر

احسان به پدر و مادر به استقامت نیاز دارد چون هر چه پیرتر شوند کم حوصله تر  می شوند به همین دلیل فرمود: " إن الذین قالوا ربنا الله ثم استقاموافلاخوف علیهم و لاهم یحزنون " بلافاصله در آیه ی بعد فرمود : " و وصیناالانسان بوالدیه احسانا " یعنی یکی از کارهایی که استقامت می طلبدنیکرفتاری با پدر و مادر است چون چه بسا نفس نخواهد و چه بسا عوامل بیرونینیز مزید بر علت شود

نیکی به پدر و مادر پس از مرگ

 فرزند حتى پس از آن كه پدر و مادرش از دنیا مى‏روند. همچنان وظیفه‏اى اخلاقى دارد. او باید براى آنان نماز بگزارد و از خداوند برایشان درخواست رحمت و مغفرت كند. از امام باقر(ع) روایت شده است:

ان العبد لیكون باراً بوالدیه فى حیاتهما ثم یموتان فلا یقصى عنهما دینهما و لا یستغفر لهما فیكتبه اللَّه عاقاً و انه لیكون عاقا لهما فى حیاتهما غیر بار بهما فاذا ما تا قضى دینهما و استغفر لهما فیكتبه اللَّه باراً؛ 6

هر آینه كسى كه نسبت به پدر و مادر خود نیكوكار بوده پس از مرگ آنها دین آنان را ادا نمى‏كند و براى آنان استغفار نمى‏نماید پس خداوند او را در شمار آزار دهندگان قرار مى‏دهد. و بسا كه كسى آزار دهنده پدر و مادرش بوده و در حیاتشان به آنان نیكى نمى‏كرده است ولى پس از مرگ آنها دین آنها را ادا كرده و برایشان استغفار نموده است پس خداوند او را در شمار نیكى كنندگان به والدین قرار مى‏دهد.

از این روایت فهمیده مى‏شود كه اولا: وظیفه سپاسگزارى از پدر و مادر با مرگ آنها خاتمه نمى‏یابد و دیگر این كه خداوند راه را براى جبران كوتاهى‏هاى فرزند خطا كار باز گزارده است.

دستور نیکی به پدر و مادر تنها در زمان حیات آنان نیست، بلکه پس از وفاتشان هم باید ادامه داشته باشد چنانکه در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‏خوانیم: «شما چرا به پدر و مادرتان - چه زنده و چه مرده آنها - خوبی و احسان نمی‏کنید و برایشان نماز و به نیت آنها صدقه و حج انجام نمی‏دهید که به همان اندازه به شما هم پاداش خواهد رسید» (7)

چگونگی احترام به پدر و مادر

•  در حضور دیگران، از ویژگی های مثبت آنها تعریف کردن

• بیش از گذشته به آنها احترام گذاشتن؛ به گونه‌ای که تغییر رفتار کاملاً محسوس باشد

•  کمک کردن به آنها در کارهای خانه.

در هر جا و در هر موقعیتی که نیازمند کمک هستند، به سرعت و با کمال احترام، به ویژه در حضور دیگران، به کمک آنها شتافتن.

•  هرگز زبان به شکوه و گلایه از آنها نگشودن ؛ بلکه از آنها تعریف و تمجید کردن و از زحماتشان تشکر و قدردانی نمودن  .

•  دعا کردن در حق آنها و برای سلامتی آنها.

دراز نکردن پاها در برابر پدر و مادر.

دادن هدیه به آنان در مناسبت های مختلف.

پرهیز کردن از شوخی های نابجا و زدن حرف های زشت پیش پدر و مادر.

اگر در مواردی حق با ما هست، در برابر سخنان و گفته های آنها سکوت کردنو به آنها احترام گذاشتن

احترام به پدر و مادر بدون شرط  اما اطاعت از آنه با شرط

همه آیاتی که خداوند متعال در آنها دستور به احسان و نیکی به پدر و مادر را می‏دهد، و آن را بخشی از اطاعت‏خود معرفی می‏کند، مطلق است و در مورد نیکی و احترام کردن به آنان هیچ قیدی نزده، تنها قیدی که این نوع آیات دارد، در مساله اطاعت از آنان است نه احترام یعنی احترام به پدر ومادر هیچ شرطی ندارد ولی اطاعت از آنهادر شرک منوع است به عبارت دیگر با اینهمه سخن از احترام به پدر و مادر که به میان آمد منظور، احترام به آنان است که بایدمطلق باشد ولی اطاعت از آنها مطلق نیست  در قرآن مجید می‏خوانیم: «ما به انسان توصیه کردیم که به پدر و مادرش نیکی کند، و اگر آن دو (مشرک باشند و) تلاش کنند که برای من همتائی قائل شوی که به آن علم نداری، از آنها پیروی مکن! ...»8

«و ما به انسان درباره پدر و مادرش سفارش کردیم; مادرش او را با ناتوانی روی ناتوانی حمل کرد (به هنگام بارداری هر روز رنج و ناراحتی تازه‏ای را متحمل می‏شد)، و دوران شیرخوارگی او در دو سال پایان می‏یابد، (آری به او توصیه کردیم) که برای من و برای پدر و مادرت شکر بجا آور که بازگشت (همه شما) به سوی من است!» 9

«و هرگاه آن دو تلاش کنند که تو چیزی را همتای من قرار دهی، که از آن آگاهی نداری (بلکه می‏دانی باطل است)، از ایشان اطاعت مکن، ولی با آن دو، در دنیا به طرز شایسته‏ای رفتار کن ... .».11

همچنین امام باقر علیه السلام می‏فرماید: «خداوند در سه چیز عمومیت قائل است: حفظ امانت‏برای همه، اعم از اینکه طرف خوب باشد یا بد . وفاداری به عهد، خواه طرف پیمان، خوب باشد یا بد . نیکی و احسان به پدر و مادر چه خوب باشند یا بد».12

1-    سوره بقره آیه/83
2-    سوره نساء آیه 36
3-    سوره اسراء آیه 23
4-    سوره انعام  آیه  151  
5-    سوره لقمان آیه 14
6-    اصول کافی، ج‏2، ص 162، چ قدیم
7-    همان
8-  سوره عنکبوت  آیه 8 .
9-  سوره لقمان  آیه 14
10-  سوره لقمان  آیه 15
11-   مجلسی، بحارالانوار، ج‏74، ص 85
12-  اصول کافی، ج‏2، ص 162


رعایت حال مادر را بیشتر
مادر چون زحمت بیشتری متحمل می شود طبیعی است که حقش هم بیشتر باشدبارداری با مشکلات، وضع حمل، شیر دهی، بی خوابی ها ... شخصی نزد رسول (ص) آمد و گفت من أحق الناس بحسن صحابتی؟چه کسی به نیکرفتاری برمن اولی تر است؟فرمود امک مادرت باز شخص سوالش را تکرار کرد تا سه بار بازجواب امک بود بعد از بار سوم یعنی بار چهارم فرمود: ابوک (پدرت)
 فروتنی در برابر والدین
فروتنی در برابر پدر و مادر از سر مهربانی، سفارش خدا و مصداقی از نیكی به پدر و مادر است و نشانه ای از روح شكرگزاری به شمار می رود:
وَ اخْفِضْ لَهُما جُناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّیانِی صَغِیراً ،
دو بال فروتنی خویش را از سر مهربانی در برابر آنان فرود آر، و بگو: پروردگارا! آن دو را رحمت كن چنان كه مرا در خردی پروردند.
 طلب رحمت و بخشایش برای والدین نیز ریشه در احساس شكرگزاری انسان دارد.
امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمودند:لا تملأ عینیك من النظر الیهما الّا برحمة و رقّة، و لا ترفع صوتك فوق اصواتهما، و لا یدك فوق ایدیهما، و لا تقدم قدمهما،
امام موسی كاظم (ع):نارضایتى پدر و مادر، كمىِ روزى را به دنبال دارد و آدمى را به ذلّت مى كشاند.
امام موسی كاظم (ع):بهترین چیزى كه به وسیله آن بنده به خداوند تقرّب مى جوید، بعد از شناختن او، نماز و نیكى به پدر و مادر و ترك حسد و خودبینى و به خود بالیدن است.
بهترین کارها در نزد خدا نماز به وقت است، سپس نیکی به پدر و مادر، آنگاه جنگ در راه خدا
دو چیز را خداوند در این جهان کیفر می دهد: تعدی ، و ناسپاسی پدر و مادر.
احترام پدر را هم
اسلام برای پدرانی كه وظیفه ی خود را به درستی انجام می دهند، ارزش و احترم قائل است. این ارزش و احترام به حدی است كه در آیات قران پس از انجام وظیفه ، احترام به خدا و اطاعت از فرمانش  از احترام به والدین یاد شده است.
در اینجا چند نمونه از موارد ارزش و احترام پدر را ذكر می كنیم : اصل بر رعایت حكم پدر است و بدون اجازه ی او‏، جز در واجبات نمی توان گام برداشت.
 فرزند وظیفه دارد بال رحمت و عنایت خود را در زیر پای پدر و مادر بگستراند.فرزند حق اهانت به پدر را ندارد، حتی گفتن اف.
حرمت پدر چون حرمت خداست و نمی توان آبروی پدر را زیر سؤال برد و شخصیت ا و را خدشه دار كرد.
قال الصادق علیه السلام :« برو ابائكم یبركم ابنائكم و غضوا عن النسای یغض عن نسائكم» به پدران خود نیكی كنید تا فرزندان شما هم به این سنت مقدس عمل كنند و به شما نیكی كنند و چشمهایتان را از زنان مردم ببندید تا از زنان شما چشم پوشی كنند.
دعا برای پدر و مادر
دعا به پدر و مادر، فرمان خدا و نشانه‌ی شکرگزاری از آنان است
وجوب دعا ی رحمت برای والدین وقل رب ارحمهما کما ربیانی صغیرا وبگوپروردگارا به آن دو رحم کن آن گونه که در کودکی تربیتم کردند.و رسول خدا (ص) فرمود: " اذا مات ابن آدم انقطع عمله إلا من ثلاثصدقه جاریه أو علم ینتفع به أو ولد صالح یدعو له " (یعنی هر گاه آدمی مردعملش قطع شده و پرورنده اش مختومه اعلام می شود مگر در سه مورد:صدقه یجاری،علمی که مورد انتفاع قرار گیرد یا فرزند صالحی که برای او دعا کند.
تامین رضایت پدر ومادر
اگر پدر و مادری از فرزندانشان راضی باشند، موجب خیر و برکت و سعادت فرزند می شود و اگر آنان در حق فرزندان خود دعا کنند، خداوند به این دعا، توجه خاصی می نماید. همچنین اگر پدر و مادر، از فرزندان خود ناراضی باشند و آنها را نفرین کنند، ممکن است خداوند بر چنین فرزندانی - که موجب ناراحتی پدر و مادر می شوند - قهر و غضب نماید؛ حتی از نظر حقوقى، در بخش قصاص و دیات آمده است که اگر پدرى، فرزند خود را به قتل برساند، قصاص نمی شود؛ مگر در یک شرایط استثنایی و با تشخیص حاکم شرع. همچنین از نظر شرعى، پدر و مادر می توانند به اندازه نیازشان، از اموال فرزند خود بردارند و نیز در روایات آمده است که «نیکی کردن به پدر و مادر، بزرگ‌ترین فریضه است» و یا «بهشت، زیر پای مادران است».
 وجوب پرهیز از آزار پدر و مادر
خداوند در قرآن كریم نیكی به پدر و مادر را وظیفه ای واجب معرفی فرموده است، وظیفه ای كه پس از «توحید در پرستش» ذكر شده است:وَ قَضى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِیَّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلاً كَرِیماً
پروردگار تو مقرر كرد كه جز او را مپرستید و به پدر و مادر (خود) احسان كنید، اگر یكی از آن دو یا هر دو در كنار تو به سالخوردگی رسیدند به آنها (حتی) «اف» مگو و به آنان پرخاش مكن و با آنها سخنی شایسته بگوی.
مطابق این آیه نیكی به پدر و مادر امری واجب و كوچكترین بی احترامی به آنان ممنوع است. و این گواه اهمیت حقوق والدین است. اهانت و بی احترامی نسبت به والدین به هیچ روی پذیرفته نیست، حتی كوچكترین رفتار یا گفتاری كه موجب آزار آنان باشد بر طبق این آیه ممنوع است. امام رضا ـ علیه السّلام ـ فرمودند:اگر لفظی كوتاهتر و سبك تر از «اف» وجود داشت، خداوند آن را در آیه ذكر می فرمود.
و در روایت دیگری آمده است كه مقصود از «اف»، كمترین آزار است و اگر كلمه ای وجود داشت كه بر آزاری كوچكتر دلالت می كرد، خداوند از آن نهی می فرمود. روایات بسیاری در نهی از آزار پدر و مادر آمده است. امام باقر ـ علیه السّلام ـ از پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آ و آو سلّم ـ نقل فرمودند:ایاكم و عقوق الوالدین فان ریح الجنة توجد من مسیرة الف سنة و لا یجدها عاقٌ...
از آزار پدر و مادر بپرهیزید، زیرا بوی بهشت از هزار سال فاصله احساس می شود، ولی آزاردهنده پدر و مادر آن را نمی یابد.
آزار والدین حتی اگر آنان ظالم باشند جایز نیست. امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمود:من نظر الی ابویه نظر ماقت و هما ظالمان له لم یقبل الله تعالی له صلوة، كسی كه به پدر و مادرش به حالت دشمنی و تنفر نگاه كند خداوند نمازش را نمی پذیرد.
  آثار نیکى به پدر و مادر
نیکى به پدر و مادر آثار زیادى دارد از جمله:
۱- نیکى متقابل فرزندان:امام صادق (ع) مى فرمایند: «برّوا ءابائکم یبرّکم ابناءکم»، یعنى به پدر ومادرتان نیکى کنید تا فرزندانتان به شما نیکى کنند
۲- طول عمر: پیامبر(ص) فرمودند: «من بَرّ الوالدین زاد اللَّه فى عمره»  
نیکی به پدر ومادر باعث طول عمر می شود
۳- آسانى سکرات موت: پیامبر(ص) فرمودند: «من احب أن یخفف اللَّه عنه سکرات الموت فلیکن بوالدیه باراً»، یعنى هر کس دوست دارد خداوند سکرات موت را براى او آسان گرداند پس به پدر و مادرش نیکى کند .
شهید اول در کتاب «قواعد» بعضى از حقوق پدر و مادر را چنین برمى شمارد:
۱- سفر مباح و حتى سفر مستحب بدون اجازه (پدر و مادر) حرام است.
۲- فرمانبردارى ایشان در هر کارى اگر چه در امر مشکوک و مشتبه (البته اگر منجر به معصیت خدا نشود) واجب است.
۳- اگر وقت نماز فرا رسیده باشد و(پدر و مادر) انجام کارى را از فرزند بخواهند باید نمازش را به تأخیر اندازد.
۴- اختیار منع فرزند از جهاد کفائى را دارند. رسول خدا(ص) در این باره فرمودند: «لا ینبغى للرجل أن یخرج الى الجهاد و له أب أو ام الا باذنهما»
 سزاوار نیست فردی بدون اجاز پدر ومادر به جهاد برود.
5- همچنین نفقه پدر و مادر در صورت عدم استطاعت مالى بر عهده فرزند است و این نفقه با فضیلت ترین انفاقها در راه خداست. چنانکه پیامبر(ص) فرمودند: «هل تعلمون اى نفقه فى سبیل اللَّه افضل؟ قالوا: اللَّه و رسوله اعلم. قال: نفقه الولد على الوالدین»

ایا می دانید با فضیلت ترین انفاقها در راه خداکدام است.گفتند خدا ورسولش داناتر است و فرمود  انفاق فرزند بر پدر ومادر است .




برچسب‌ها: تربیتی
+ نوشته شده در  دوشنبه ۱۷ بهمن ۱۳۹۰ساعت 15:34  توسط سيد مصطفي محمدزاده   |