تداوم جهاد اقتصادي با ترويج و ارتقاء فرهنگ كار

سال 1390 به عنوان سال جهاد اقتصادي و سال 1391 سال توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني در تداوم جهاد اقتصادي توسط مقام معظم رهبري در پيام نوروزي نامگذاري گرديد. بي ترديد تأكيد مقام معظم رهبري مبني بر تداوم جهاد اقتصادي و با تشريح عوامل تحقق و استمرار آن به عنوان يك اصل ضروري در مقطع كنوني گوياي اهميت و جايگاه كار، تلاش، توليد و سرمايه گذاري براي دستيابي به برنامه چشم انداز توسعه بيست ساله كشور محسوب مي گردد.
اهميت و جايگاه جهاد اقتصادي، چگونگي ارتقاء توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني هر كدام موضوعي است كه كارشناسان ذي ربط مي بايست پيرامون آن مباحث كارشناسي ارائه نمايند. در اين مقاله بيشتر به اهميت و جايگاه كار پرداخته مي شود.
در تشريح اهميت كار در اين مقاله جايگاه كسب و كار با تأكيد بر ضرورت ترويج و اشاعه فرهنگ كار مورد بررسي قرار مي گيرد.
حيات انسان در جامعه با كار عجين شده است. انسان تنها در دوراني كوتاه از تاريخ حيات خود در وضعيت صرفا طبيعي زيسته و نيازهاي خود را تأمين و به زندگي اوليه قناعت كرده است كه از نظر تاريخي آثار قابل توجهي براي تحليل بيشتر اين دوره در دسترس نمي باشد و شايد بتوان سهم اين دوره را در زندگي انسان بسيار ناچيز و حتي ناديده گرفت و از سوي ديگر مي توان گفت بشر از همان آ غازين روزهاي حيات خود در زمين، با بكارگيري هوش و فعاليت هاي پيچيده مغزي خويش، به ابزارسازي پرداخته و مواهب طبيعت را به خدمت خود درآورده است و به آنچه مستقيما در طبيعت دسترسي داشته اكتفانكرده، بلكه همواره در تلاش و تكاپو و جست وجو بوده است تا با استفاده از آنچه در دسترس دارد به آنچه احساس نياز مي كند و در دسترس او قرار ندارد دست يابد و بدين ترتيب كار وي هر روز پيچيده تر و از مرحله طبيعي بيشتر فاصله گرفته و جنبه «فرهنگي» يافته است تا جايي كه كار انسان نه فقط حاصل تجربه و دانش او بوده بلكه به عنوان يك امر فرهنگي و ارزش اجتماعي او جلوه گر شده است و بدين سان بين انديشه، كار و ورابط اجتماعي پيوندي ناگسستني پديد آمده و تمدن و فرهنگ بشري با اين سه ويژگي به عنوان عوامل اساسي حيات اجتماعي و تاريخي انسان بنا نهاده شده است1.
قبل از پرداختن به فرهنگ كار و عوامل موثر بر آن واژه كار و ديدگاه هاي مختلف در مورد آن مورد بررسي قرار مي گيرد.
مفهوم كار از نظر صاحبنظران كاربردهاي فراواني دارد اما به باور اغلب آنها اين واژه به مفهوم «پيشه» و «شغل» آمده است. واژه شناس نامدار عرب «راغب» به اين باور است كه «هر فعلي كه با اراده انجام آن از سوي انسان و يا حيوان انجام پذيرد به آن كار گفته مي شود». و به طور كلي وجه مشترك تعاريف، كار، عملي است كه باچند ويژگي 1-با اراده و انتخاب 2-با تلاش و كوشش 3-با هدفداري و خردمندي 4-با سودآوري و سوددهي باشد.
با اين توصيف مي توان گفت: «كار فعاليتي نسبتا دائمي است كه به توليد كالا يا خدمات مي انجامد و براي آن دستمزدي درنظر گرفته مي شود»2.
با اين تعاريف اوليه مي توان گفت كار بخش اساسي زندگي ما است. انسان ها احتياجات مادي و غيرمادي زيادي دارند كه با تلاش و كوشش مستمر سعي در دستيابي به آن را دارند و تأمين نيازها اعم از مادي و غيرمادي محرك اوليه انسان براي كار است كه روانشناسان در غالب عوامل انگيزشي آن را مورد بحث قرار داده اند. از سوي ديگر انسان هويت خود را در اجتماع به وسيله كار نشان مي دهد كه از ديدگاه جامعه شناسان هويت اجتماعي و حيات اجتماعي انسان ها به وسيله كار جلوه پيدا مي كند. حتي امروزه بسياري از صاحبنظران بر اين باورند كه كار با توجه به ماهيت و نوع نگرش اعتقادات، باورها در جوامع مختلف مي تواند تعاريف متفاوتي داشته باشد و از جانب محققان با گرايش و اعتقادات مكاتب فكري بر جنبه هاي خاصي از كار تأكيد مي شود.
چنانچه از ديدگاه فلسفي، كار فعاليت اداري انسان است كه دربردارنده ره آوردي خردمندانه است و از ديدگاه مادي كار وسيله اي است براي به دست آوردن ثروت و از ديدگاه اقتصادي كار وسيله اي براي توليد كالا و يا خدمات به منظور كسب معاش است و از ديدگاه اسلام كار راز آفرينش انسان و جهان، از وظايف قطعي او، و راه رشد و سعادت و نيك بختي فرد و جامعه است و هر انساني مالك و صاحب ره آورد و ثمره كار خويش است و ارزش انسان در اسلام به چگونگي و اندازه كار شايسته يا پيشه اوست. به همين دليل اسلام براي انسان هاي بيكار و عاطل و باطل ارزش و بهايي به رسميت نمي شناسد3.
كار از ديدگاه مكاتب مختلف و با تأكيد ويژه بر جايگاه كسب و كار در اسلام مي تواند درمقاله هاي جداگانه و مفصل تر توسط اساتيد و صاحبنظران مورد بحث قرار گيرد. در اين بخش يكي از جنبه هاي بسيار مهم كسب و كار يعني تأثير فرهنگ كار مورد بررسي قرار مي گيرد.
مفهوم فرهنگ كار، فرهنگ كار يك خرده فرهنگ از كل فرهنگ حاكم بر جامعه مي باشد لذا فرهنگ كار تحت تأثير فرهنگ عمومي جامعه قرار دارد. در يك تعريف كلي مي توان گفت فرهنگ نظامي است نسبتا منسجم متشكل از اجزاي غيرمادي شامل ارزش ها، هنجارها، نمادها، باورها و اعتقادات، آداب و رسوم دانش، اطلاعات رايج هنر و اجزاي مادي آن شامل تكنولوژي، كالاهاي معرفي ابزار و ميراث نسبتا مشترك بين اعضاء يك گروه، اجتماع يا جامعه كه از طريق ياديگري از نسلي به نسل ديگر منتقل مي شود و موجبات رشد و تعالي انسان را فراهم مي آورد.
علامه محمدتقي جعفري(ره) در كتاب «فرهنگ پيرو و فرهنگ پيشرو» فرهنگ را چنين تعريف كرده است. فرهنگ عبارت است از كيفيت يا شيوه هاي بايسته و يا شايسته براي آن دسته از فعاليت هاي حيات مادي و معنوي انسان ها كه مستند به طرز تعقل سليم و احساسات صعود كرده آنان در حيات معقول تكاملي باشد4.
فرهنگ كار به عنوان يك خرده فرهنگ تأثير متقابل را در فرهنگ عمومي دارد بنابراين اگر فرهنگ عمومي به عنوان فرهنگ مسلط بر جامعه تأكيد پرتلاش، سخت كوشي، خلاقيت و نوآوري داشته باشد فرهنگ كار به همان جهت سوق پيدا مي كند.
در صورت عدم كاركردهاي مثبت در جامعه زمينه انحراف و يا تسلط فرهنگ تحريف شده را به جامعه تحميل خواهد كرد. در اين صورت فرهنگ جامعه به جاي فرهنگ پيشرو، فرهنگ پيرو خواهد بود كه در اين رابطه عوامل متعددي همچون نظام خانواده، سيستم تعليم و تربيت اعم از آموزش و پرورش، آموزش عالي، رسانه هاي نوشتاري، رسانه ملي، نخبگان، رهبران جامعه، نظام قانونگذاري و قانون گذاران، نظام سياسي و مجريان مي توانند در ترويج و اشاعه فرهنگ اصيل جامعه و به ويژه در اين مورد خاص يعني فرهنگ كار، نقش اساسي و زيربنايي را داشته باشند.
فرهنگ كار مقوله اي پويا و فرآيندي رو به تكامل است و عصاره فرهنگ كار را مي توان در چگونگي توليد ملي و ميزان كمي و كيفي آن كه خود منجر به ارتقاء سطح اقتصادي و رفاهي جامعه مي گردد و توليد ملي به نوبه خود بر فرهنگ كار، انسجام اجتماعي و تقويت هويت اجتماعي اثر شايان توجهي خواهد داشت. فرهنگ كار مي تواند نگرش و باورهاي عملي و واقعي را در زندگي فراهم نمايد. بنابراين فرهنگ كار خود مجموعه اي از باورها و ارزش هاي مشترك پذيرفته شده در يك كار گروهي در انجام فعاليت هاي معطوف به توليد و خدمات و يا ارزش افزوده است. تقويت فرهنگ كار، زمينه انگيزش دروني، پذيرش مسئوليت، سخت كوشي، نگرش مثبت به كار را فراهم مي نمايد كه نتايج حاصل آن در بخش فردي، تعالي جسماني و سلامت روحي و رواني و در بخش اجتماعي تقويت و انسجام اجتماعي و تأمين نيازهاي جامعه و تعالي و رشد اخلاقي و جلوگيري از مفاسد اجتماعي را به دنبال خواهد داشت.
با توجه به پيام مقام معظم رهبري درخصوص تأكيد و توجه خاص به جهاد اقتصادي در سال 90 و تأكيد ويژه در سال 91 در تداوم جهاد اقتصادي توجه به توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني بايد جنبه هاي مختلف اين پيام از سوي نظام آموزشي، رسانه ملي و نخبگان و كارآفرينان مورد توجه قرار گرفته و با توجه به جايگاه كار در اسلام، قرآن كريم و سيره عملي ائمه اطهار عليهم السلام و از سوي ديگر جايگاه و ارزش كار و كارگر در فرهنگ اصيل ايراني و اسلامي و ايراني زمينه عملي آن را بيش از گذشته در جامعه فراهم نمود.
در يك برداشت و تحليل كلي با وجود عناصر بسيار مثبت، عميق و فرهنگ آرماني ديني كه در آن به كار ارزش بسيار بالا داده شده است اما آنچه امروزه به صورت عملي در بسياري از موارد در كشورمان وجود دارد و نوعي انحراف از مسير كلي فرهنگي و اعتقادي جامعه، ضدارزش هايي در امور كار غلبه دارد كه در آن فرهنگ كار و اخلاق كار تضعيف شده و اين موضوع در سطح كلان جامعه با تعارض جدي مواجه گرديده است كه چگونه مي توان تضاد بين واقعيت هاي موجود را با آرمان هاي بزرگ ديني و فرهنگ اصيل ايراني توجيه كرد؛ چه عواملي باعث اين تضاد شده است؟ وجود عوامل ضدارزشي مثل مصرف گرايي، تجمل گرايي، استفاده نادرست از ثروت هاي ملي، نوسانات شديد اقتصادي، دست يافتن عده اندكي به پول هاي بادآورده در جريان تغييرات اقتصادي و تغيير نگرش به پول در مباحث اقتصادي كه به عنوان نماد كار بايد تبلور كند به صورت يك دستاوردي كه لزوما با انجام كار همراه نيست بلكه به دليل سوءاستفاده از اوضاع اقتصادي جامعه، به دست آوردن آن نوعي شانس و به دست آوردن پول مستقل از كار و تلاش تعريف مي گردد. بنابراين با همه ضعف هاي عملي فرهنگي در نگرش به كسب و كار در وضعيت كنوني كشور، اين مسئله در يك فرآيند اجتماعي و اشاعه فرهنگ اصيل اسلامي و ايراني كه مملو از توجه و تقدس كار و تلاش و كوشش است مي توان در تقويت زيربناي فرهنگ كار تغييرات اساسي را ايجاد كرد كه در اين رابطه برنامه ريزي كوتاه مدت، ميان مدت و بلندمدت براي استمرار و ترويج فرهنگ كار ضروري به نظر مي رسد و زماني كه فرهنگ مسلط در جامعه در رفتار اكثريت مردم جامعه پذيرفته شود زمينه تحقق پيام رهبري در جامعه فراهم خواهد شد كه نتيجه آن تأمين نيازهاي مادي و غيرمادي مردم را به دنبال خواهد داشت و در چنين وضعيت سلامت جسم و روان افراد از يك سو، و از سوي ديگر هويت اصيل فرهنگ ارزشمند اعتقادي ديني در زندگي مردم به صورت عمومي و در زير بخش آن در حوزه كسب و كار در جامعه نمايان مي شود و ثمره آن موجبات بهبود كمي و كيفي زندگي مردم، تأمين رفاه، ثروت و بهره وري و استفاده مطلوب از منابع مادي و غيرمادي به ويژه سرمايه عظيم منابع انساني به عنوان ارزشمندترين، مقرون به صرفه ترين و بي بديل ترين عوامل توسعه كشور بيش از هر زماني فراهم خواهد شد.
انتظار مي رود مسئولين كشور به ويژه قانون گذاران در سطوح كلان، مجريان در دستگاه هاي دولتي و مسئولين آموزشي و فرهنگي و نخبگان جامعه به صورت خاص و در بخش عمومي همه آحاد مردم جامعه در اين سال بستر تحقق پيام رهبر معظم انقلاب را در جهت ترويج و توسعه فرهنگ كار فراهم نمايند تا انشاءالله جامعه ما شاهد تحقق يكي ديگر از اهداف كلان نظام اسلامي يعني دستيابي به اهداف اقتصادي در شأن نظام اسلامي نائل آيد و با ترويج فرهنگ كار، قداست و منزلت كار بيش از هر زماني در جامعه نهادينه شود.
ناصر سلطانيان
كارشناس ارشد مديريت آموزشي
ـــــــــــــــــ
1- جامعه شناسي كار و شغل توسلي، سمت
2- راهنماي تحصيلي و شغلي دكتر شفيع آبادي، رشد
3- فرهنگ جهاد سال هفتم شماره 21، جهاد كشاورزي
4- آشنايي با كارآفريني سعيدي كيا، نشر سپاس