روستاي قهي يكي از قديمي ترين روستاهاي بخش جلگه اصفهان است . قهي در فاصله 7 كيلومتري غرب مركز بخش، ( هرند) در حاشيه كوير قرار گرفته است . اين روستا از شمال به شهر كوهپايه، از شرق به شهر هرند، از جنوب به رودشت و دهستان شاه طور و از غرب به شهر سگزي و مزرعه شور محدود شده است. و به علّت فاصله کم با  شهرهاي "هرند "و " کوهپايه " دارای ارتباط قوی با شهرهای ياد شده است .

   روستاي قهي قبلاً از توابع بخش كوهپايه بوده است. فاصله اين روستا تا مركز بخش ياد شده 10 كيلومتر و تا مركز استان 80 كيلومتر است . قرار گرفتن در حاشيه كوير، روستا را تحت تاثير قرار داده و داراي آب و هواي خشك است.

تاثير مستقيم آب و هوا در پوشش گياهي و تنوع جانوري اين منطقه و روستاي قهي به خوبي محسوس است .ارتفاع آن از سطح دريا 1575 متر است و در موقعيت 35درجه و32 دقيقه عرض جغرافيايي و 15 درجه 52 دقيقه طول جغرافيايي قرار گرفته است.

 قدمت اين روستا بر اساس مدارک و آثار باقيمانده از آن به سالهای قبل از اسلام مي رسد . و نام آن نيز قبلاً " کهی بوده که بعداً به مرور زمان حرف " ک " به حرف " ق " تبديل شده است؛

 قهي؛ معرب کهي در برابر کوهپا يا کوهپايه (که در برخي اسناد قديمي قهپايه آمده) به معني جاي پست و کم ارتفاع و پايين تراست . 

استان اصفهان يکي از قطبهاي گردشگري ايران است که رونق اين صنعت بواسطه موقعيت جغرافيايي ، تنوع اقليمي در منطقه ، تعدد عناصر شاخص ارزشمند و تاريخي و وجود بافت هاي زيبا و متراکم در اطراف شهرستان اصفهان مي باشد. يکي از اين نمونه ها ، روستاي قهي است که داراي بافتي منسجم و منحصربه فرد ، به لحاظ قدمت و يکپارچگي مي باشد و هر گونه عناصر معماري خاص روستايي را مي توان تا حدود زيادي در آن مشاهده نمود .

بافت قديمي روستا در مرداد ماه سال 1384 به ثبت شوراي ثبتي استان اصفهان رسيد و سپس در تاريخ 5/8/1384 اين روستاي به شمارهٔ 13600 در فهرست آثارثبت شده ملي قرار گرفت.‌‌‌‌

روستاي باستاني قهي با بافتي زنده و بکر ، هديه ايست از قرنهاي دور به گردشگران و بستري است مناسب براي رشد صنعت گردشگري در منطقه که در راستاي تحقق و پيشبرد اين هدف تاکنون اقدامات بسياري در زمينه حفظ و احياء بافت از سوي پايگاه ميراث فرهنگي روستا ، طي فعاليتهايي سه ساله انجام شده است و گزارشاتي نيز جهت معرفي و امکانات روستا براي جذب گردشگر آماده و در حال تکميل مي باشد .

لذا تحقق اين امر ميسر نخواهد شد مگر با توجه خاص مسئولين و تواندهي هرچه بيشتر به قابليتهاي اين روستا .

تاريخچه " قهي "

روستاي قهي داراي شناسنامه اي کهن و معتبر است که يادگاري از روزگاران ديرين است و ساليان بسياري است که در حاشيهء کوير ، نشيب و فراز فراواني بخود ديده است. تاريخ بناي قهي  به سده هاي قبل از اسلام مي رسد. مسجد جامع قهي با چهار طاقي اوّليه آن که بافت و ساخت ساساني دارد گواه اين مدعاست. علاوه بر اين ، آثار بازمانده از دخمه هاي زرتشتي که تا پنجاه سال پيش خرابه هاي آن بصورت تلي از خاک موجود بوده است، بشدت اين نظريه را تائيد مي کند . اما براي مستند کردن موضوع نياز به بررسي هاي بيشتر باستانشناسان دارد.

ماکسيم سيرو در کتاب " راه هاي باستاني ناحيه اصفهان و . . . " چنين مي نويسد: «در اينجا خانه هاي افسانه اي وجود دارد که سابقاً مرکز شتر داري تمام ايران مرکزي بوده است . . . . قصبه هاي جي (قهي) و اخند ( هرند ) هر دو نزديک کوهپايه در روي يک راه درجه دوّم قرار دارند که از سگزي مي آيد و مستقيماَ به ورزنه مي رسد. جي را ميتوان گفت که مرکز قافله هاي شتر ايران مرکزي بوده. تعداد چهارده نهر و کمبود آن از آبهاي زيرزميني ذخيره آب لازم را براي مزارع جو و حيوانات تأمين مي کرد. به علاوه آب انبارهاي بزرگ و چند حمام نيز در چندين نقطه مجموعه آباديها داير بودند. جي داراي يک محله است با استحکامات و چند بناي مذهبي در آن وجود دارد مانند مسجد جامع و امام زاده  " شاه عبدالواحد " که از بناهاي بسيار قديمي ايران مي باشد.

چهره روستا

با توجه به قدمت روستاي قهي و تاريخي بودن آن بسياري از بناهاي موجود رنگ و بوي قديمي و خاص خود را داراست. بافت ساختمان هاي آن سنتي و اکثر ساختمانها متعلق به دوران قاجار است و تعداد ديگر داراري ارزش باستاني هستند.

ارزش بصري اين روستا بيش  از آنکه متکي به تکدانه هاي زيباي خود باشد، در مجموعه اي است به هم تنيده  وهماهنگ و متنوع از احجام و فرم ها که در نگاه اول گنبد مساجد، آب انبارها و آسياب ها و امواج کاهگلي پوشش منحني سقفها، برجها، ديوارهاي بلند و سردرهاي عظيم، وبا نگاه موشکا فانه تر بازارچه ها ، نير آب ها - پايآب- و بادگيرها بويژه بادگير آب انبارها را به نمايش مي گذارد.

 عرض معابر اين روستا بدليل وجود شترها در اين  روستا متفاوت از ديگر بافتها است و ساباطهاي کم ارتفاع محدود به دو مکان در روستا مي شود. شايد آنچه بافت را مهم و با ارزش مي کند وجود تکدانه هاي آن است ، ولي مهمتر ، نحوه چيدمان اين تکدانه و ارتباط آنها با يکديگر است . نگهداري تکدانه ها شرط لازم براي حفظ بافت است ولي کافي نيست

مساجد و اماکن مذهبي:

مردم قهي مراسم مذهبي را ارج مي نهند و در دهه اوَل محرم در هر جاي ايران که باشند به زادگاه خود مي آيند و مراسم عاشوراي حسيني را با شکوه هرچه تمام تر برگزار مي کنند. به همين دليل در روستا 6 حسينيه  و 12 مسجد وجود دارد .

بازارچه هاي قهي:

 در مرکز بافت تاريخي روستاي قهي پنج بازارچه وجود دارد که همه به دست متمولين قهي ساخته شده و به نام همين افراد نيز مشهور مي باشد. قابل ذکر است قدمت بازارچه هاي روستا به دوران صفويه مي رسد. . اين بازارها با پوشش طاق و تويزه ساخته شده که طاق آن از نوع کلمبو مي باشد. در اين بازارچه ها دکانهاي قصابي ، نانوايي و خواربار فروشي و ... کار ميکردند .

قلعه ها و مزارع

در داخل روستا 2 قلعه وجود داردکه قدمت زيادي دارند و جزء بناهاي شاخص روستا هستند . قلعه شيخ شامل 15 خانه و قلعه آتشگاه داري 7 خانه بوده اين 7 خانه توسط ديوار بلند و7 برج خشتي به ارتفاع7 متر  احاطه شده است . اين دو قلعه در غرب روستا قرار دارد. محل اوليه اسکان مهاجريني بوده که در دوره صفوي از خراسان  به اين روستا کوچانده شده بودند . ديگر قلعه هاي با قيمانده در روستا که تعداد آنها 10 بنا مي باشد در اطراف روستا جاي گرفته اند که در کنار برخي از آنها بواسطه وجود آب مزارعي شکل گرفته است .                          

خانه ها

خانه هاي روستا به 2 گونه تقسيم مي شوند خانه هاي اربابي  و خانه هاي  معمولي. خانه ها؛ اندروني (بجزء بالا خانه حاج حسن قرهي) و نماي بيروني آن ها  ديوارهاي بلند کاهگلي است که گاه روزنه هاي زيباي مشبک آجري يا خشتي در آن ها ديده مي شود. خانه هاي اربابي بزرگ، زيبا و باشکوه در اين روستا، گذشته از خانه خان ها، بدليل وجود خانواده هايي که صاحبان کاروانهاي بزرگ  شتر بودن زياد ديده مي شود. که از مهم ترين آنها مي توان به خانه ابولقاسم خان ( رزمجو)، ابوتراب خان ( حاج داراب)، خانه حاج آخوند(تقوي)، خانه عليرضا قرهي، خانه حاج امين الله قرهي، بالا خانه حاج حسن قرهي، خانه لقمان و ... را نام برد.

جالب آنکه اين استقلال اقتصادي باعث شده، برخي ازاين خانواده ها  تا حدي فارغ از حمايت از خوانين،   بناهاي خودرا  از نظر بزرگي، زيبايي و از همه مهم تر از نظر دفاعي، بطور مستقل برپا سازند. از اين رو گرداگرد روستا مواضع دفاعي (خندق ، برج و بارو و...)وجود ندارد و معماري بناهاي اربابي، بصورت قلعه اي، گاه داراي برج، با ديوارهاي بلند و سطح صاف و يک دست که ناودانهاي کشيده بطور متناوب آب را از بام بناها به سطح گذرها هدايت مي کنند، ديده ميشود. در بعضي بناها  لبه ديوار را، گنگره اي مي ساختند که حالت قلعه را دربنا بيشتر تداعي مي نمايد.

شترخان ها ، شترداري و اقتصاد روستا

شهرت قهي به دوران شترداري آن است . محل نگهداري شترها با ورودي زيبا و بزرگ ( متناسب با ابعاد شتر و بار آن)، شامل بهاربند ( بخش روباز يا همان حياط) و شترخان؛ بنايي با ارتفاعحدود ....متر و پوشش طاق و چشمه مي باشد، اندازه اين فضا به تعداد شترها بستگي دارد،  البته در اصطلاح  عاميانه به کل فضا,  شترخان مي گويند . شترخان ها به دو صورت مستقل، يا متصل به خانه و يا   بخشي از ساخته هاي اطراف حياط خانه را در اندازه کوچک شکل ميداده است. نزديک به ده هزار نفر شتر و بيش از 30 شترخان بزرگ (با ظرفيت 8 تا100 شتر) غالبا در محيط روستا و 70 شترخان کوچک (باظرفيت حداکثر8 شتر) به مساحت حدود 150000 متر مربع وجود داشته که حدود  22 درصد ازفضاي روستا را به خود اختصاص مي داده است ، اين نشان ديگري است از آنکه قهي قطب مهم شتر داري در مرکز ايران بوده است.                                                

آب انبارها

قهي دو آب انبار داردآب انبار خان يا آب انبار کدخدا يا آب انبارمحله پايين مربوط به دوره ناصرالدين شاه واقع در بخش غربي روستا با پوشش گنبدي به قطر 11 متر وداراي 4 بادگير 8 وجهه به ارتفاع 10 متر .

ديگر آب انبار حاج مختار يا آب انبار محله بالا که از آب انبار خان قديمي تر  و مربوط به دوره فتحعلي شاه است و تقريباً در شمال مرکزي جاي دارد. قطرگنبد آن 14 متر و چهار بادگيرتک دهانه با ته رنگ مستطيل  به ارتفاع 7 متر را دارا است ،  در بالا سردر ورودي آب انباربالا خانه اي ساخته شده براي استراحت افرادي که بايد منتظر  مي ماندن تا نوبت آب آنها فرا برسد . که اين نوع معماري منحصر به فرد است .

قناتها و نيرآبها:

قناتها شريانهاي حياتي روستا و مزارع آن هستند . مردم قهي وجود بعضي قناتها  را به سالهاي دور  و حتي پيش از اسلام ميدانند ، نام آنها نيز مويد اين موضوع است (کهني و کلوپه ) . تعداد قناتها در محدوده روستاي قهي (متعلق به روستا ) حدود 21  قنات مي باشد که2 قنات از  داخل روستا مي گذرد. (کهني و اسفيداب).

حمام

حمام روستا که به  حمام حاج آخوند  معروف است، در سال 1312 هجري در زمان ناصرالدين شاه قاجار بنا گرديد. حمام داراي فضاي گرمخانه و سربينه با ته رنگ هشت ضلعي و مربع با پوشش طاق و چشمه است. دو گرم خانه و خزينه حمام در اندازه هاي کوچک و بزرگ براي زنان و مردان  با ورودي جداگانه پيش بيني شده  و فضاهاي جانبي در اطراف بخش هاي اصلي جاي گرفته اند. در سال 1352 با اعمال طرح وزارت بهداشت بنا دچار الحاقات و تغييراتي شد.

برجها:

هم اکنون تعداد 3 برج در خانه ها، 7 برج در قلعه آتشگاه  و حدود 20 برج در قلعه مزارع باقي مانده است. اين برجها در چند طبقه ساخته ميشده و راه پله اي بصورت گرد راه خانه را به  بالاي برج مي رسانده. نوع خاصي از پلکان  نيز از داخل برخي طبقات اتاقکهاي برجي را به هم راه مي دهد.

بالاخانه:

خانه هاي روستا گاه داراي يک يا چند اتاق بروي بام، يا در طبقه بالا، معروف به بالاخانه مي باشد، که تاثير زيادي در شکل دهي خط آسمان دارند. بخشي از فضاي بام در مقابل آنها به عنوان مهتابي در شب هاي گرم تابستان استفاده ميشده است. در يک  مورد نيز بالا خانه اي بر روي معبر قرار گرفته و ساباطي را تشکيل داده است

سردرها :

بزرگ، زيبا و رفيع بودن سردرها از ديگر ويژگي هاي  اين روستا است. پوشش سردر بيشتر به شکل يک نيم گنبد با کاربندي و يا طاق گهواره اي با اجراي ضربي ، يا طاق کجاوه اي ايست. وجود چند دهانه طاق نما، سردر و جلوخان خانه را بسيار عريضتر و باشکوه تر مينمايد. تختگاه هاي  وسيع، با نماي آجري خفته راسته نيز بسيار به چشم مي خورد

آسياب ها:

بيش از 17 آسياب در روستا نشان دهنده رونق کشاورزي در 60  سال پيش مي دهد. اين آسياب ها بصورت مستقل ويا يک فضايي از خانه را به خود اختصاص مي داده که البته دري به بيرون خانه داشته که آن را عمومي مي کرده است .

نيروي گرداننده سنگ آسياب حيوانات ( گاو ، اسب و قاطر )بودند . آسيابها  بعلت حرکت حيوانات داراي فضاي زيادي بود . اين عامل باعث بوجود آمدن گنبدهاي يک پارچه در آسيابها  شود . گوشه سازي گنبد آسيابها قالباً يا اسکنج (قرارگيري دو تاسه در کنار هم ) و  يا  فيلپوش است. جنس مصالح در ساخت آسيابها نيز از خشت بوده است .

 

+ نوشته شده در  چهارشنبه ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۱ساعت 21:46  توسط سيد مصطفي محمدزاده   |