معماری مساجد قاجار قزوین

سعدی ملکی: بخشی از پایان نامه کارشناسی ارشد

دانشگاه تهران

استاد راهنما: سر کار خانم دکتر هایده لاله

بسمعه تعالی

هرسازه‏ای دارای هویت‏های جداگانه‏ی کارکردی و ساختاری است.بدین‏ معنی که جهت برآوردن نیازهای خاص،می‏باید اثری خلق گردد که واجد ساختاری متناسب با اهداف از پیش تعیین شده باشد.بررسی مسجد از دیدگاه‏ کارکردی،بدان جهت که عبادت محوری‏ترین فعالیت فردی و اجتماعی هرفرد مسلمان محسوب می‏گردد و به همان نسبت می‏تواند تأثیرات تعیین‏کننده‏ای‏ بر ساختار کلی سیاسی،اجتماعی،و اقتصادی جامعه داشته باشد،بسیار مهم‏ و اساسی است.حال اگر کارکردهای جانبی مسجد مانند آموزش،سیاست و قضاوت را،که از صدر اسلام مورد تأکید بوده به آن بیفزاییم،به راستی می‏توان‏ حرکت و حیات جامعه‏ی اسلامی را در مسجد خلاصه نمود.

در رهنمودهای دینی مسأله‏ی وحدت و همبستگی مسلمانان از آن رو که‏ استمرار حیات جامعه‏ی اسلامی بدون آن غیر ممکن می‏نماید،بسیار مورد توجه بوده و هست.پیامبر در اقدامات اولیه‏ی خویش مسأله‏ی ایجاد پیوند برادری مابین مهاجر و انصار را مورد اهتمام قرار داد.در قرآن کریم به صراحت‏ بر مسلمانان امر شده که به ریسمان خداوند چنگ زنید و متفرق نشوید.در صدر اسلام وحدت به عنوان اساسی‏ترین راهکار جهت حفظ و تعالی چنین‏ جامعه‏ای الزامی به نظر می‏رسید.جهت رسیدن به این مهم،پیامبر(ص)و خلفاء پس از ایشان،به عنوان محور و مساجد،مکانی جهت ایجاد پیوند از طریق سخنرانی،راهنمایی و گفت‏وگو مابین مسلمانان با رهبر که محوریت‏ جامعه را عهده‏دار بود،نقش حیاتی را ایفا می‏نمودند.با گسترش دامنه جوامع‏ اسلامی،متناسب با وسعت اجتماعات گوناگون،مساجد نیز باید گسترش‏ می‏یافت،تا بتواند پاسخگوی این روند روزافزون باشد.در این بین نماز جمعه‏ به عنوان نماد عینی همبستگی و وحدت در جامعه اسلامی مورد تأکید و توجه‏ خاص قرار گرفت.هرچه بر گسترش دامنه اجتماعات اسلامی افزوده‏ می‏گشت،نمازجمعه از اهمیتد بیشتری برخوردار می‏شد،زیرا تمامی افراد جامعه می‏بایست تحت تأثیر منشأ واحدی قرار گیرند تا اصل اتحاد حفظ گردد و این مقدور نبود مگر آنکه تمامی افراد یک شهر،ولوبه غایت بزرگ،در مکانی‏ واحد جمع شوند.جهت تأمین این هدف مساجد جامع تأسیس گردید که به‏ لحاظ وظایف بسیار مهم از اهمیت ویژه‏ای برخوردار شدند.ساخت این نوع‏ مساجد تا قرن چهارم فقط با نظر مساعد شخص خلیفه امکان‏پذیر بود،1زیرا وجود مسجد جامع در هرآبادی موقعیت شهر شدن را برای آنجا به ارمغان‏ می‏آورد.2در واقع ساختار این نوع مساجد کاملا تحت‏تأثیر کارکرد آنها قرار گرفته و متناسب با آن نضج می‏گرفت.این نوع مساجد همواره منشأ و خاستگاه ابداعات و نوآوری‏های معمارانه بودند و تجربیات مهمی که در تکامل‏ مسجد به دست آمد،به همراه بهترین تحقیقات،در مساجد جامع به کار رفته‏ است.3در واقع مساجد جامع،به دلیل ایجاد نیاز باعث تغییر و تحول در ساختار مساجد اولیه و دگرگون شدن و سادگی آنها گشته و زمینه را جهت مطرح شدن‏ عناصر تزیینی و ساختاری معماری ایرانی فراهم نموده و علاوه بر آن عناصر جدیدی مانند مقصوره را مطرح نمودند.

در دوره صفوی گروه جدیدی از مساجد سلطانی،با عنوان مساجد شاهی‏ با اهدافی جدید پا به عرصه‏ی وجود نهاد.در پیدایش مساجد شاهی،شرایط سیاسی موجود در دنیای اسلامی بسیار مهم بوده است.بعد از چندین دهه که از برچیده شدن دستگاه خلاف سپری شد،دو قدرت عمده در جهان اسلام در پی آن بود تا خلافت را در قالبی دیگر احیاء نمایدد.امپراتوری عثمانی با محوریت مذهب تسنن و صفوی با اتکاء بر مذهب جعفری در پی رسیدن به این مهم از هیچ اقدامی‏ فروگذار نمی‏کردند.در شرایط جدید به وجود آمده،هریک از دو قطب مذکور می‏بایست جهت ادامه‏ی حیات و تقویت خویش برای غلبه بر دیگری،وحدت‏ جامعه‏ی خویش را حفظ کرده و بر انسجام آن همت می‏گماردند.پادشاه در این‏ دوره به عنوان محور این اتحاد،نقش پیامبر و خلفاء را بر عهده داشت.مذهب‏ جعفری که به صورت جدی در جامعه‏ی ایران مطرح گشته بود،نیاز به ساز و کارهای جدید و متفاوت با گذشته داشت.بدین‏سبب علاوه بر دگرگونی سایر بنیادهای مذهبی و اجتماعی با ساخت مساجد جدید با هویتی متفاوت با مساجد جامع سابق،سعی نمود تا مکانی را که در وحدت جامعه نقش اساسی را بر عهده‏ داشت،دارای ماهیت متناسب با شرایط بوجود آمده،احداث نماید.

در زمان خلفا تمامی مساجد ساخته شده با نام جامع شناخته می‏شد،و هدف اصلی و کارکرد عمده‏ی آنها،عینیت بخشیدن وحدت،در جامعه‏ی اسلامی بود.در شرایط جدید که در دنیای اسلام به وجود آمده بود،کارکرد دیگری برای این نوع مساجد در نظر گرفته شد و آن کارکرد تبلیغاتی بود و نام‏ این مساجد به واسطه‏ی همین کارکرد به شاهی تغییر یافت،زیرا در شرایط موجود مسأله‏ی رقابت در سطح رهبری دو قطب مهم دنیای اسلامی یعنی‏ عثمانی و صفوی،این کارکرد ورا ایجاب می‏نمود.این مساجد به عنوان سمبلی‏ از تدین و اسلام‏خواهی سازنده خویش در نزد مردم،علاوه بر نمایش عالی‏ترین‏ جلوه‏های تزیینی و طراحی،شکوه و جلال سازنده‏ی خویش را نیز القاء می‏نمودند.

مذهب جعفری که به تازگی به عنوان مذهب رسمی مطرح شده بود باید قدرت خویش را در ایجاد عناصر مهم و تعیین کننده‏ی جامعه‏ی آن روزگار به‏ اثبات می‏رساند و به نوعی آن را در نهادهای مهم مانند مساجد شاهی به‏ نمایش می‏گذاشت.مسجد جامع که در عصر خلفاء و تسلط مذهب تسنن شکل‏ گرفته بود،باید به نوعی جای خویش را به مساجد دیگری که در این دوره‏ می‏بایست بنابر ضرورت‏های ذکر شده،ساخته می‏شد،می‏داد.در آن سوی‏ مرزها نیز بازتاب این رقابت کاملا مشهود بود.مساجد بزرگ ساخته شده در قلمرو عثمانی،اکثرا به نام پاشاهان عثمانی نامگذاری می‏شد.مانند مسجد سلیمانیه،مسجد سلطان بایزید و مسجد سلیمیه در استانبول و...

مساجد منفرد غیر سلطانی دارای کارکردی صرفا عبادی بوده و مانند مساجد بزرگ جامع و شاهی از اهمیت سیاسی و تبلیغاتی برخوردار نیستند.اما در قرون نخستین اسلامی این مساجد تجلی‏گاه اختلافات طایفه‏ای و قبیله‏ای‏ بودند.4در این شرایط کارکرد این مساجد از محدوده‏ی عبادی فراتر رفته و جنبه‏ی اجتماعی به خود گرفت.این موضوع باعث ایجاد تفرقه و نفاق در میان‏ جامعه‏ی مسلمین گشت.5این وضعیت دقیقاد نقطه‏ی مقابل کارکرد مساجد جامع و شاهی قرار داشت.

در مقابل این گروه از مساجد،گونه‏ای از مساجد مرکب با عنوان مسجد- مدرسه علاوه بر کارکرد مساجد منفرد،دارای کارکرد آموزشی نیز می‏باشند.

در این حوزه مدرسه‏هایی وجود دارند که کارکرد آموزشی،یگانه کارکرد آنها بوده است،اما در عموم این مدرسه‏ها یک فضای کوچک متناسب با اهمیت‏ مدرسه و عده طلبه‏های آن،جهت اقامه نماز،به مسجد اختصاص یافته و حتی‏ در برخی مدارس بزرگ مانند چهارباغ،مدرسه‏ی صدر اصفهان و مدرسه‏ی‏ سلطانیه(امام)در کاشان یک گنبدخانه نیز ساخته شد تاد مراسم نماز جماعت‏ در آنجا برگزار شود.6

مساجد از لحاظ ساختاری به انواع مختلف تقسیم می‏شوند که هریک از آنها دارای عناصر خاص خود می‏باشند.در یک طبقه‏بندی می‏توان آنها را به‏ مساجد سلطانی و غیرسلطانی تفکیک نمود.

مساجد سلطانی شامل مساجد جامع،شاهی و مساجدی است که دستور ساخت آن توسط شخص پادشاه و یا یکی از افراد بلندپایه‏ی دربار مانند ملکه‏ و یا وزیر،صادر شده باشد.مساجد جامع معتبرترین مسجد شهر بوده‏اند که نماز جماعت تنها در آنها اقامه می‏شده است.این نوع مساجد بسیار با عظمت‏ احداث می‏شدند،تا در ذهن بیننده اهمیت وظایفشان را القاء نمایند.مساجد شاهی از نظر ساختاری،با حفظ ویژگی‏های مساجد جامع،در عصر صفوی‏ ظهور نمودند.سازندگان این مساجد مرکز ثقل امور دینی را از مساجد جامع به‏ این‏گونه مساجد منتقل کردند،تا آنان که نامشان با مساجد همراه بود نیز،در مرکز توجه عموم قرار گیرند.7پس از ساخت این مساجد مرکز توجه جامعه به‏ سوی آنها متمرکز گشت و مساجد جامع انحصار خویش را از دست دادند.8این‏ روند در دوره‏ی قاجار مورد استقبال قرار گرفته و ادامه یافت.یکی از مساجدی‏ که در دوره‏ی قاجار بر این اساس احداث گردید،مسجد نبی(شاه)قزوین است.

طرح کلی این مسجد چهار ایوانی است.این نوع طرح در اکثر مساجد جامع‏ قرن پنجم به بعد،و به تبع آن مدارس و کاروانسراها اجرا شده است.سایر مساجد مهم دوره‏ی قاجار مانند مسجد امام تهران،مسجد امام بروجرد،مسجد امام زنجان،مسجد امام سمنان و مسجد شهید مطهری(سپهسالار)تهران، نیز در طرح چهار ایوانی اجرا شده است.ایوان‏های شمالی و جنوبی مسجد النبی‏ رفیع‏تر و ایوان جنوبی مجلل‏تر از سایر ایوان‏ها هستند.به جهت اهمیتی که‏ جبهه‏ی جنوبی،به خاطر واقع شدن محراب در آن داشته،همواره مورد توجه‏ بوده و از ابتدا جهت تأکید این موضوع،تک ایوان مسجد در این جبهه اجرا می‏شد.پس از روی‏آوری معماران عصر سلجوقی به طرح چهارایوانی،اهمیت  دارد