پیش درآمد

درسال 1384 پس از مطرح شدن پروژة تعيين حريم سميران با استفاده از علائم بتوني از آنجا كه سميران باستناد بررسيهاي علمي و مطالعات تاريخي بعنوان شهر وسيع وپايتخت ملوك ديلمان معرفي شده و همچنين بدليل تعيين حريم جامع اين مجموعة ارزشمند، نگارنده پروژة بررسي وشناسايي آثار سميران را به جناب آقای مهندس محمدزاده مدیریت وقت میراث فرهنگی پيشنهاد که مورد موافقت قرار گرفت .اين در حالي بود كه پروژة علامتگذاري با استفاده از نقشة جغرافيايي منطقه و همچنين عكس هوايي در حال اجرا بود .پس از تصويب طرح حوزه هاي مورد بررسي در دو بخش شمال و جنوب رودخانه قزل اوزن مشخص شد .

سپاسگزاری

به رسم ادب واحترام، لازم میدانم مراتب سپاس وقدردانی خود را بشرح ذیل اعلام نمایم :

از مدیریت وقت میراث فرهنگی قزوین، بخاطر حسن نیت وتلاش همه جانبه در جهت پیشبرد برنامه های پژوهشی استان بویژه پروژة حاضر کمال قدردانی و سپاس را دارم.

ازجناب آقای جوادی دوست بسیار بزرگوار و و همکار قدیمی - چند سالی است به درجه بازنشستگی نائل آمده- که در طول بررسی با اخلاق نیکو ومثال زدنی سختی ها وزحمات زیادی را متحمل شدند صمیمانه و بطور ویژه سپاسگزاری مینمایم. بدون اغراق گزارش حاضر مرهون تلاش و همراهی بیدریغ ایشان است.  

از دوست و همکار گرانقدر جناب آقای ملکی بخاطر همراهی در بررسی یکی از محورهای بسیار طولانی وصعب العبور منطقه از روستای متروکه انجیلک تا حاشیه قزل اوزن تشکر و قدردانی مینمایم.

جناب آقای حاج محمد حسین کشاورز تنها یکی دیگر از کسانی است که در طول مسیر مورد اشاره باصبر و حوصله و علاقه فراوان بعنوان راهنمادرکنار تیم حضور داشتند، از ایشان نیز صمیمانه سپاسگزارم.

آقایان حسین کشاورز وامید علی چموشگزک ازجمله دیگر افرادی بودند که در شناسایی برخی از مسیرها واسامی محلی گروه را یاری کردند ، از آنها و تمامی عزیزانی که بنحوی ما را مورد محبت و لطف خود قرار دادند ، صمیمانه سپاسگزارم.

در پایان گرامی میداریم یاد وخاطرة شادروان آقای ایرج رضایی کلّج را- نامبرده چندسال پیش در حادثه دلخراش تصادف در جاده شمال جان به جان آفرین تسلیم کرد- که درپائیزسال 1384 با گشاده رویی هیئت را در واحد مسکونی اش اسکان دادند . از خداوند متعال برای آن مرحوم طلب مغفرت و برای خانواده محترم ومعزز آن متوفی آرزوی شادکامی وبهروزی دارم.

کلیات

1-1-موقعيت جغرافيايي وطبيعي

 منطقه تارم سفلي از توابع شهرستان قزوين در بخش جنوبي و در طول و طرفين رودخانه قزل اوزن واقع شده که حوزه های مورد بررسی درگزارش حاضر نیز برهمین اساس تعیین شده است.

 اين منطقه از شمال به بخش مركزي رودبار ، از جنوب به بخش مركزي ابهر، از غرب به بخش تارم عليا و از شرق به بخش قاقازان محدود است .

 

 

شهر تاريخي سميران در 118كيلومتري شمال غربي قزوين در شمال منطقه تارم و برسر راه جاده مواصلاتي قزوين- رشت قرار گرفته و 18 كيلومتر با جاده مزبور فاصله دارد .

 رشته تارم بطور عمده از تشكيلات آتشفشاني ائوسن تشكيل شده و قلل آن عموماً بالاتر از 2500 متر است . در اين منطقه دره هاي متعددي به رودخانه قزل اوزن منتهي مي شود كه كليه روستاهاي اين بخش در طول دره ها واقع شده اند . قزل اوزن قبل از رسيدن به منجيل در يك چاله باريك و طويل جريان دارد . اين چاله از رسوبات نئوژن پر شده و چين خورده است در مجموع بصورت يك ناوديس ميباشد كه قزل اوزن روي محور آن جريان دارد . (حريريان ، محمود،1369 ، كليات ژئومرفولوژي ايران ، صص.40و 45)                   

تحقيقات باستان شناسي نشان داده است كه رودخانه هاي بزرگ در مسير خود تمدنهاي بسياري را پذيرا بوده اند . رودخانه قزل اوزن كه از حاشيه جنوبي محوطه تاريخي سميران مي گذرد مويد اين مسئله مي باشد . رودخانه قزل اوزن كه در متون تاريخي به نامهاي (آماردي قديم- اسپيدرود- جوي سپيد) آمده ودر دوره صفويه نام قزل اوزن به آن اطلاق شده از كوه چهل چشمه كردستان سرچشمه گرفته پس از طي مسافتي در حدود 550كيلومتر شعبات ديگري از كوههاي تارم به آن ملحق شده ووارد تنگه منجيل مي شود . در حوالي منجيل ازبهم پيوستن رود شاهرود به آن تشكيل رود واحدي را ميدهد كه امروزه بنام سفيدرود خوانده مي شود . در اين نقطه سدي با همين عنوان ايجاد شده كه در پشت آن درياچه اي با ظرفيت 1860 ميليون متر مكعب تشكيل گرديده است . اين رود سپس بطرف گيلان جريان يپداكرده وبه درياي خزر مي ريزد .

شامادشت (شامه دشت) بارتفاع 2678متر وكوه چرگر از معروفترين كوههاي منطقه تارم پايين هستند .

2-1-پيشينه تاريخي

تاريخ اين منطقه در حوزه تاريخ ديلميان قابل بررسي بوده وارتباط ناگسستني با آن دارد. ديلميان كه در دوره باستان از همسايگان شمالي ماد محسوب مي شدند مردماني بودند كه هيچگاه زير فرمان شاهان ايران نرفتند وهمواره مستقل عمل كردند بطوريكه در تاريخ پس از اسلام تا حدود قرن سوم هجري نيز كماكان بر همان سنت باقي ماندند. هنگاميكه اعراب به ايران هجوم آوردند ديلميان با استفاده از موقعيت كوهستاني منطقه در برابر تازيان ايستادند و چندين سلسله مستقل تشكيل دادند . علاوه بر سلسله آل بويه يا ديالمه بعنوان معروفترين سلسله ديلميان كه با شعبه هاي مختلف خود از حدود320تا 448هجري قمري بر ولايات فارس، عراق، خوزستان، كرمان، ري وهمدان سلطنت كردند ، يكي از نخستين خاندانهاي آنها كنگريان(387-304ه.ق) بودند كه در تارم بنياد فرمانروايي گذارده سپس به آذربايگان، ارمنستان، زنگان، ابهر نيز دست يافتند . بنيانگذار كنگريان معلوم نيست ولي نخستين كسي كه از اين سلسله شناخته شده محمد ابن مسا فر است.( كسروي ،احمد ، 1307 ، شهرياران گمنام ،ص.50 )

قديميترين اطلاعاتي كه در اين زمينه در دست است، نوشته هاي ابودلف ، شاعر و جهانگرد عرب بسال 331هجري قمري مي باشد . ابودلف پس از توصيف تارم به عظمت و شكوه سميران اشاره داشته و مينويسد: [… به قلعه پادشاه ديلم كه سميران نام دارد رسيدم در ساختمانهاي آنجا چيزهايي ديدم كه در كاخهاي پادشاهان هم نديده بودم . در آنجا دو هزار وهشتصدوپنجاه وچند خانة كوچك وجود دارد…] (ابودلف ، 1342 ،  سفرنامه ابودلف در ایران ،ص. 45)

در ادامه اين جهانگرد فرهيخته از فرمانرواي اين مكان بنام محمد ابن مسافر نام ميبرد كه وي بخاطر علاقة شديدش به آثار هنري و كالاهاي زيبا بالغ بر5000 نفر صنعتگر را در قلعه محبوس مي كند . اما يكروز كه وي براي گردش در شكارگاههاي خود بيرون ميرود ، فرزندانش بنامهاي وهسودان ومرزبان به قصد مخالفت با پدر همة هنرمندان را آزاد ساخته و حتي بهنگام بازگشت پدر، وي را به قلعه راه ندادند . محمد ابن مسافرمجبور مي شود به قلعة ديگري واقع در يكي از املاكش پناه برد. (همانجا )

ناصر خسرو جهانگرد معروف نيز در سال 438هجري قمري به ناحية تارم وسميران رسيده ودر وصف سميران مينويسد: [… به كنار شهر قلعه اي بلند، بنيادش بر سنگ خاره است . سه ديوار بر گرد آن كشيده شده و كاريزي در ميان قلعه فرو برده تا كنار رودخانه كه از آنجا آب برآورند و به قلعه برند…] (ناصرخسرو، 1342 ، سفرنامه،صص.8 و9 )

 

از نكات فوق استنباط ميشود كه سميران قديم مساحتي بيش از مساحت فعلي داشته است. بويژه اشاره دو جهانگرد معروف به دو هزار وهشتصدوپنجاه وچند خانه و سه ديوار تودرتو نشان از عظمت و اهميتي داشته كه وسعت آنرا در ساير نقاط ديگر بايد جستجو كرد.

طبق آخرين بررسيهاي بعمل آمده ( كه شرح آن در حوزه جنوب مفصل آمده است )در شمالشرق روستاي كلج و به فاصلة تقريبي 10 كيلومتر از سميران ، بقاياي ديواري با مصالح سنگ هاي طبيعي و گل بطول يك كيلومتر بدست آمده كه احتمالاً متعلق به ديوار سوم قلعه سميران بوده است .

در نوشته هاي مورخين از جمله مقدسي(مقدسي ،1361 ، احسن التقاسيم في معرفه الاقاليم ، ص. 528)، ياقوت(ياقوت ، 1975 ، معجم البلدان ج.3 ، ص. 256)، حمدا… مستوفي(مستوفي،حمدا‏‎لله،1362 ،  نزهه القلوب ، ص.65 - همو ، 1364 ، تاريخ گزيده ،ص  527 ) ، سيد ظهيرالدين مرعشي(مرعشي، سيدظهيرالدين ، 1347 ، تاريخ گيلان وديلمستان ، صص.52 – 49 )، حسين لاهيجي (لاهجي ، حسين ،1352 ، تاريخ خاني ، صص.89 - 88 ) و احمد كسروي( کسروی ، پیشین ، ص.48 ) نيز عظمت و بزرگي قلعه سميران ديده ميشود .

سميران تا اواخر قرن نهم هجري در نوشته هاي مورخين ديده ميشود و از اين تاريخ به بعد تقريباً درهيچ يك ازمتون تاريخي نامي ازآن برده نميشود و بدين ترتيب يكي ازمهيج ترين ويرانه هاي رشتةالبرز (سميران) در ضمير تاريخ محو ميگردد .

3-1-پيشينة مطالعاتي وپژوهشی سميران

 اهميت اين شهربگونه اي است كه محققان و باستانشناسان مشهوري نيز از اين منطقه بازديد بعمل آورده و نظرات گوناگوني ارائه داده اند . قرن نوزدهم ميلادي سرآغازچنين تحقيقات وپژوهشهايي به حساب ميآيد ، تحقيقاتي كه تا سال1340 شمسي صرفا به عنوان يك مكان تاريخي ناشناخته ، بدون ذكر نام سميران انجام ميشد .

بنظر ميرسد نخستين كسي كه محل را مورد بررسي قرار داد ،كاشف معروف انگليسي ، سر هنري راولينسون باشد . وي در سال 1838 ميلادي به سمت سميران رفته و به اختصار گزارشي در خصوص خرابه هاي سميران در مجلة انجمن جغرافياي سلطنتي منعكس كرده است .( نك. ويلي ، پيتر،1374 ، قلاع حشاشين ، ص.100)

در سال 1859 ژوليوس سزار هانسه به توصيف اجمالي ازآثار و بناهاي بر جاي مانده پرداخته است . (Kervran, M ,1973, "Une forteresse d’ Azerbaidgan: Semiran",  p. 58 )يك قرن بعد در سال 1959 بانو مارتن از آنجا بازديد بعمل آورده و به چندين اثر مهم كه امروزه اثري از آنها نيست اشاره كرده است.  از جمله آثار و بقاياي دو پل وهمچنين منار با پلكان مار پيچ .( بانو مارتن ،1338 ، ‍‎يك بناي تاريخي ، ص.71) در ميان محققان ، علي آل بويه بدليل اينكه موفق شد نامي براي اين منطقه بيابد، سهم بسزايي در شناسايي دقيق اين منطقه دارد . (آل بويه، ابوالفضل ، 1343 ، سميران تختگاه كنگريان ،ص.84 )

پس از كشف سميران گروههاي مختلفي از دانشمندان انگليسي (از جمله ويلي) و ژاپني به بررسي آثار سميران پرداختند(ويلي ،پيشين ، ص.102 ) ، سپس به ترتيب افرادي مثل ستوده(ستوده ، منوچهر، 1345 ، قلاع اسماعيليه ، صص.53- 47 ــ همو، 2535 ، شميران دژي كه ناصرخسرو ده شبانه روز درآن مانده است . صص261-253) ، غفاري(غفاري ،فرخ ، 1347 ، راهنماي شمال ايران ، ص.73 ) ، پرويز ورجاوند(ورجاوند ،پرويز، 1348 ، برجهاي سنگي شميران و….، صص.41-32  - همو ، 1349 ، سرزمين قزوين ،صص.446-417 )                                                            ، ولفرام كلايس(leiss, W.,1971,"Bericht Uber Erkungsfahrten in Iran 1970", pp. 89 and 94   ( ، مونيك كروران (Kervran, M., op.cit., pp.85-93 ) ، هيلن براند

(Hillenbrand , Robert,1974, The tomb tower of  Iran to 1550 , pp.54-66 )

، بقراط نادري (نادري ، بقراط ،1359 ،  نگاهي گذرا به…، صص.184-176) و سرانجام دكتر نگهبان(نگهبان ، عزت الله ، 1376 ، مروري بر پنجاه …، صص.282 – 279) از زواياي مختلف  باستانشناسي و معماري ، سميران را مورد بررسي و پژوهش قرار داده اند.

فصل دوم -گزارش بررسی حوزة شمال رودخانه قزل اوزن

1-2-درآمد

اولين فصل بررسي در اين حوزه با توجه به محدوديت زماني اختصاص داشت به بررسي راههاي ورود به شهر ،  ديوارهاي محصور كننده و همچنين كشف نحوه تامين آب مصرفي شهر و بررسي استقرارهاي قبل ازمجموعه سميران .

 اين بررسيها در مساحتي بيش از دو هزار هكتار بشرح زير انجام شد :

الف : مجموعه سميران و اراضي شرق آن

ب : اراضي غرب مجموعه سميران واقع در بهرام آباد

ج : اراضي شمال و شمال غرب مجموعه سميران واقع در جودكي ، وخمان و بهرام آباد

2-2-مجموعه سميران و اراضي شرق آن

حوزه شمال بدليل وجود مجموعه بناهاي شهر سميران هميشه مورد توجه محققين بوده است . اين مجموعه چنان اهميتي دارد كه هر بيننده اي را بخود مجذوب مي سازد . بربلنداي هركوهي يادگارهايي ميبيند كه پراز خلاقيت وشعوراست ،گويي كه تاريخ با او نجوا ميكند . با اندك تاًملی هنرمنداني را مجسم ميكند كه بر ديوارهاي قلعه نقش شيرهاي زرين ، خورشيد وماه را حك ميكنند و برمقابر برجي نقش سه پره و كتيبه تزييني ايجاد مي كنند و از اين همه هنر و فرهنگ بر خود مي بالد.

سميران  براساس شواهد تاريخي شهر وسيعي بوده با خانه هاي متعدد خشتي و مركز فعاليت هنرمندان . یکی از نکات بارز چنین شهری که از دید پژوهشگران غافل مانده و کمتر به آن پرداخته شده ، وجود راه های باستانی است که نقش اساسی در ارتباطات و تبادلات اقتصادی و فرهنگی با مراکزو تمدن های همجوار داشته است . شواهد تاریخی حکایت از وجود یک جاده تجاری (جاده ابریشم ) در این منطقه دارد. با مطالعه سفرنامه ناصر خسرو وسایر متون تاریخی وتطبیق آنها در محل  میتوان این مسیر را بازکاوی وترسیم نمود. یکی از نشانه های عبور راه تجاری از این منطقه، وجود قلعه ای سترگ وعظیم موسوم به قلعه سمیران بوده که بااستحکامات وتوان دفاعی فوق العاده خود، امنیت لازم  را برای کاروانیان فراهم می کرده است.

بر اساس شواهد تاريخي و نوشته هاي محققان ، بناي قلعه سميران كه احتمالا به دوران قبل از اسلام بر مي گردد در دوره اسلامي از جايگاه ويژه اي برخوردار بوده و همواره بعنوان كانون توجه حكومتهاي مختلف اسلامي قرار گرفته ، پس از طي دوراني پر فراز و نشيب تا اواخر قرن نهم هجري به حيات خويش ادامه داده است . در منتهی الیه شرق این قلعه با وسعت بسيار زياد آثارآوارساختماني متعلق به شهرسميران قراردارد.

بخش مسكوني از حاشيه شمالي رودخانه قزل اوزن شروع شده وبه سمت شرق وشمال توسعه پيدا كرده است . برخي از سازه ها در شمال در شيب كوه ساخته شده اند .  مصالح بكار رفته در بناها اغلب سنگ و ملات گل ميباشد .  بعد از واحدهای مسکونی مجموعه وحتی در میان آنها ،راهی قدیمی بچشم می خورد كه امتداد آن بدليل تخریب آب سد مشخص نيست اما باستناد متون تاريخي احتمال داده ميشود كه اين راه همان مسيري بوده كه ناصر خسرو به سميران آمده ودر سفرنامه اش با اين مضمون كه “ … از خندان  تا سميران سه فرسخ بيابانكي است همه سنگلاخ… ” به آن اشاره كرده است . ( ناصرخسرو ، پیشین ،صص. 8 و9 )

3-2-  بررسي آثار غرب مجموعه سميران

اين بخش داراي ارتفاعات متعدد و بلندي است كه تا حاشيه شرقي رودخانه بهرام آباد  امتداد دارد . بفاصله تقريبي 800 متري از غرب قلعه و بر بالاي بلندترين ارتفاع ، برج بسيار بزرگي در راس آن مشاهده ميگردد. 

اين نقطه به تمامي اراضي مجاور اشراف دارد . علاوه بر مجموعه سميران ، اراضي گيلوان ، ارتفاعات منجيل و كلج ، ارتفاعات شمال جودكي همگي در تير رس اين ارتفاع قرار دارند . اين برج تخريب شده وبرخي نقاط آن توسط قاچاقچيان عتيقه حفاري شده است . مصالح بكار رفته شامل سنگ كوه ، ملات گچ  و گل آهك و آجرهاي پراكنده ميباشد . ابعاد آجرها در حدود5× 25× 25 سانتي متر است.

ازبخش غربي اين برج ديوار سنگي محصور كننده شهر آغاز مي گردد و به راه قديمي و اصلي حد فاصل قلعه به مراكز مجاور زير باغات بهرام آباد منتهي ميشود .  اين ديوار از شيب ارتفاع مورد بحث عبور داده شده كه در دامنه برج مدور سنگي دارد . اين برج با سنگ لاشه كوه ايجاد شده كه قطر داخلي آن10/2 متر و عرض ديوار آن 05/1 متر ميباشد .از حاشيه جنوبي برج مذكورراهي قديمي ميگذرد .

 در پايين دست آن بر روي ارتفاع كوچكي برج چهار ضلعي مربع شكلي بچشم ميخورد كه طول هر ضلع آن 90/2 متر است . بيشترين محل باقيمانده داراي 4 رج سنگ لاشه كوه و 4 رج سنگهاي رودخانه ( كرسي چيني ) با ملاط گل اهگ ميباشد . وجودآجرهاي بسيار زياد در داخل برج  از پوشش آجري گنبد اين بنا حكايت دارد .

 در قسمت شمالي و متصل به اين بنا راهي اصولي و عريض مجموعه شهر سميران را به محوطه واقع در زير باغات بهرام آباد( محوطه شماره دو سميران) وصل مي كند .

 اين راه نيز ديوار چين داشته و ايمن سازي شده است .  بفاصله 150 متر از برج سنگي كنار راه قديمي كه بگذريم در حاشيه شمالي و متصل به راه مصالح برج ديگري بچشم ميخورد . اين برج بشكل مدور بوده وبا سنگهاي سخت رودخانه اي ايجاد شده است . 150 متر در ادامه راه قديمي كه بسمت محوطه بهرام آباد حركت كرديم به آوار مصالح 3 برج در كنار راه برخورد گرديد . شكل برجها همانند برجهاي قبلي مدور است . اين مسير پيمايش شد تا در نهايت به بهرام آباد و سپس آن دست رودخانه به محوطه مهم بهرام آباد منتهي گرديد . انتخاب اين راه از شهر سميران به محوطه بهرام آباد بقدري با مطالعه و اصولي انجام گرفته كه براحتي اين دو محل را به يكديگر ارتباط مي داده است . در انتهاي اين راه قديمي در لبه رودخانه بهرام آباد چند واحد قبور اسلامي ديده ميشود .

در طول حركت از حاشيه غربي رودخانه بهرام آباد بسمت رودخانه قزل اوزن ،ديواري بموازات رودخانه بهرام آباد ودر لبه باغات زيتون كشف گرديد كه نسبت به اراضي پست حريم رودخانه بهرام آباد افزايش ارتفاع دارد . پس از آن محوطه وسيع چند هكتاري ديده ميشودكه اراضي داخل آن با  ايجاد ديواركهايي تقسيم شده و پيرامون آن ديوارهاي قطوري بعنوان حصار شهر كشيده شده است .

آخرين حصار غربي باجهت شمالي - جنوبي است كه شمال آن وارد باغات زيتون شده و جنوب آن بسمت رودخانه امتداد داشته ودر نهايت زير گل ولاي آبگير سد مدفون ميگردد . بافت مسكوني بهرام آباد در شمال اين ديوار قرار دارد و باغ اربابي در شمال غرب آن . عرض اين ديوار 2 متر بوده است . همچنين به موازي اين ديوار ، حداقل دو ديوار ديگر با همين مشخصات بطرف باغات زيتون امتداد دارد  كه رد آن در داخل باغات پيگيري شد ومشخص گرديدكه تا زير آسفالت گيلوان ادامه دارد .

در بررسي غرب باغات زيتون بهرام آباد و شرق رودخانه قزل اوزن بر بالاي ارتفاع همچنين يك گورستان دوره اسلامي كشف شد كه فاقد سنگ قبربوده و فقط آثار سنگ چين از نوع سنگهاي قلوه سنگ رودخانه اي بعنوان نشانه قبر دارد .

در اين محوطه (شماره دو سميران ) همچنين مجتمع كوره هاي آجرپزي كشف شد كه در نوع خود بي نظير بود . آجرهاي سالمي در اندازه هاي مختلف 5× 25× 25 و 7× 30×30 سانتي متر در سطح زمين پراكنده شده بود . در آخرين حد جنوبي اين محوطه واقع در لبه مشرف به رودخانه قزل اوزن آوار ساختماني شامل سنگ وآجر ديده ميشود كه در سطح وسيعي پراكنده شده كه بخش اعظم اين آثار به زير آب ميرود .( داغ آب گوياست )

درانتهاي رودخانه بهرام آباد و بفاصله تقريبي 200 متري از حاشيه غربي آن ، آوار برج مقبره بزرگي ديده مي شودكه جرزهاي چهارگانه آن از زير سست گرديده و معلق شده است .

پلان اين برج چهار ضلعي است كه بر بستر خاكي قرار دارد . بستر خاكي اصلي 4 ضلعي بطول 70 متر و بعرض 5/33 متر ميباشد . ارتفاع نسبي از اراضي مجاور تقريباً 2 متر است . در قسمت مركزي اين بستر خاكي و با ارتفاع تقريبي دو متري سكويي خاكي ايجاد و بر بالاي آن برج مقبره احداث شده است . شايد سازه خاكي سكوي زيرين موجب گرديده كه جرزهاي قطور و مدور آن بهمراه ديوارهاي حد فاصل بين جرزها نيز واژگون و بصورت آواري از مصالح ساختماني درآيد . چنانچه جرزهاي قطور همانطور كه در عكسها مشاهده ميگردد بدليل استحكام ملاط بين مصالح بصورت تودة سالم و واژگون شده بجا مانده است . مصالح بكار رفته در بنا شامل سنگهاي رودخانه و كوه ، آجر در اندازه هاي مختلف و ملاط گل آهگ مي باشد .  در حال حاضر اثر مذكور جزء محدودة آبگير سد نمي باشد .

در شمال شرق برج مقبره مورد بحث و بافاصله يك دره كوچك ، راه قديمي با ديوار چين سنگي ديده مي شود كه  بسمت دروازه ورودي شهر ميرود .

در طول راه هر جا لازم بوده از ديوار چين سنگي استفاده شده ودر فواصل معين ابنيه مربوط به راه آثار آوار ساختماني دارد . عرض راه را باندازه اي پيش بيني و اجرا نموده اند كه احتمالا ارابه ويا هر وسيله نقليه رايج آنزمان براحتي و حتي به تفكيك دو باند قابل حركت بوده است . اين راه نزديك محل تلاقي دو رودخانه بهرام آباد و قزل اوزن  بسمت شرق انحراف وامتداد پیدا کرده است.

در این سمت ديواره كوه بعلت شني بودن جنس خاك ريزش كرده وبخشي از راه را ازبين برده است . 

بلافاصله پس از آن در حاشيه شمال رودخانه قزل اوزن برروي يك بسترسنگي آوار عظيمي از مصالح سنگ و آجر ديده ميشود كه اين آوار باستناد برخي ازشواهد  از جمله اظهارات اهالي منطقه متعلق به برج معروف به قرخ پلكان ( منار چهل پلكان ) بوده است .

بر همين اساس اين اثر داراي پلكان مدور داخلي دو سويه بوده كه از يك طرف بالا ميرفته و از سوي مقابل بر مي گشته است . بنا بر تصاوير بجا مانده بناي مذكوراستوانه اي شكل بوده است .

احتمالاً در همين نقطه پايه هاي دو پل وجود داشته كه امروزه بخاطر بالا آمدن آب سد زير آب رفته است .

در امتداد همين راه  ادامه ديواري كه از برج مشرف به مجموعه سميران در بالاترين نقطه ارتفاع شروع شده بود ، با شيب ملايمي به حاشيه رودخانه قزل اوزن ميرسد . راه قديمي از منتهي اليه جنوبي ديوار مذكور عبور مينمايد . اين راه در طول مسير پس از برخورد با دره نسبتاً بزرگ بطرف شمال منحرف شده و بخشهايي كه مشرف به مسيل بوده با استفاده از ديوار چينهاي سنگي كه عمدتاً سنگ لاشه كوه بوده ، ايمن سازي شده است . ارتفاع ديوار چين در بعضي جاها به 10/3 متر ميرسد . سرانجام اين راه به شهر سميران منتهي ميشود .

4-2-  بررسي آثار شمال وشمالغرب مجموعه

شمال مجموعه سميران تا آسفالت فعلي جاده گيلوان حدود 5/3 كيلومتر است كه بلحاظ توپوگرافي و چين خوردگيهاي زمين امكان استفاده از عرصه هاي وسيع و مسطح براي اسكان جمعيت انساني و احداث واحدهاي مسكوني وجود نداشته است . در بررسيهاي انجام شده در اين بخش غير از مسير لوله آب و ديوارهاي محصوركننده  ، ديگر هيچگونه آثار و ردی از راه باستانی بدست نيامد .

اهمیت مطالعاتی شمالغرب نیزبخاطرکشف محوطه ای با استقرار های قبل از مجموعه سمیران است.

در اولين فصل بررسي و شناسايي سميران كه در پاييز سال 84 صورت گرفت ، هيأت موفق شد قديمترين استقرارها متعلق به عصرآهن را كنار رودخانه بهرام آباد شناسايي وگزارش نمايد . تاآن موقع گزارشهاي منتشرشده دربارة سميران صرفاً به قرون اوليه اسلام به بعد اختصاص داشته ودرمورد استقرارهاي قبل از آن سخني بميان نيامده بود .

اين محوطه در حدود يك كيلومتري شمال روستاي بهرام آباد ودر جنوب جاده آسفالته گيلوان با جهت شمالي - جنوبي حدفاصل رودخانه بهرام آباد و مسيل واقع است . محوطه مذكور از شمالشرق به مجموعه حلقه چاههاي قنات واز شرق و جنوب به مجموعه گورستان و رودخانه بهرام آباد منتهي ميگردد .

محدودة گورستان بنوعي مكان يابي گرديده كه با يك مسيل نسبتاً عميق و اصلي از محدودة مناطق مسكوني جدا گرديده است . عرض محوطه در نقاط مختلف متفاوت است و از وضعيت توپوگرافي زمين تبعيت ميكند . در مسافت زيادي از طول محوطه باستاني ، راه خاكي احداث نموده اند . در بخشي از حاشية غربي محوطه (مشرف به رودخانه ) علايم بتني نصب شده قرار دارد . در قسمت ارتفاعات شرقي محوطه و بفاصله كمي از گورستان معدن سنگهاي لاشه ديده ميشودكه احتمالاً مصالح قبور و واحدهاي مسكوني از اين محل تأمين مي شده است .  برسرتاسر لبه هاي شرقي و جنوبي اين محوطه سنگ چين هايي ديده ميشود و اين فرضيه را كه پيرامون محوطه داراي حصار كشي بوده ، تقويت مي نمايد .

فصل سوم-گزارش بررسی حوزه جنوب رودخانة قزل اوزن

1-3-درآمد

 حوزة جنوب رودخانه قزل اوزن عمدتاً مناطق سخت كوهستاني را شامل ميشودكه بررسيهاي باستان شناسي دراين منطقه صرف هزينه و وقت زيادي نيازدارد .

تصوير1-مناطق کوهستانی جنوب قزل اوزن

 در اين فصل ارتفاعات شمالي اراضي روستاي كلج تا كوههاي شمالي سيردان مورد بررسي قرار گرفت . در بررسيهاي صورت گرفته در اين حوزه آثار جالب توجه اي بدست آمد كه به لحاظ باستان شناختي اهميت فوق العاده اي دارد .

2-3 -راههاي باستاني  ( مختصات جغرافيايي ،  960-43' -36º. .N و 49º- 13' -441  E .  )

يكي از اين آثارمهم كه گوياي اهميت اين شهر تاريخي مي باشد ، وجود راههاي باستاني است كه  ازحاشية قزل اوزن روبروي رودخانة بهرام آباد شروع شده ودر دو جهت جنوبشرق و غرب امتداد دارد . بنا بر نوشتة بانو مارتن بسال 1959م بقاياي دو پل در حاشيه رودخانة قزل اوزن وجود داشته كه در گذشته بر روي رودخانه احداث شده بود و نشان مي دهد كه بخش جنوبي رودخانه براي تردد اقوام باستاني و احتمالادسترسي به ساير مراكز حكومتي  اهميت ويژه اي داشته است . باستناد بررسي هاي بعمل آمده در حوزة جنوبي واطلاعات اهالي مجاور سميران پايه هاي پل در منتهي اليه  دامنه شمالي و غربي صخره هاي سنگي مشرف به رودخانة بهرام آباد در حاشيه رودخانة قزل اوزن قرار داشته است .  در ابتداي مسير ورود به شهر راه عريضتري شبيه به آنچه كه امروزه در وروديهاي شهر ديده ميشود ، ايجاد شده كه يكي بطرف غرب امتداد دارد  وديگري بطرف جنوبشرق و جنوب ميرود .

اين مسير در دل آخرين صخره حاشيه رودخانه احتمالادر دوران متاخر با استفاده از مواد منفجره ايجاد شده كه آثار آن در ديواره هاي جنوبي كنار راه نمايان است .

عرض اين راه در حدود 3متر مي باشد و دو طرف آن با استفاده از ديوار چينهايي ايمن سازي شده است . در جاهايي كه شيب تند داشته ديواري حا‏‎يل با استفاده از ملات گل وآهگ ساخته اند .

اين ديوار پس از استفاده هاي پي در پي از آن وبدليل واقع شدن آن در شيب صخره دستخوش تغييرات و صدماتي شده بطوريكه در دوره هاي متاخر جهت ترميم آن سنگهايي را بصورت خشكه چين بر روي ديوار قديمي كار گذاشته اند .

مسير جنوبشرق  از ميان ارتفاعات شمال غرب روستاي كلج عبور داده شده و در طول مسير چندين شاخه فرعي از آن جدا شده است . تعدد انشعابات از كثرت جمعيت و اهميت ارتباط مجموعه سميران با مراكز مجاور حكايت دارد .اين مسيراز توپوگرافي منطقه تبعيت كرده ودو طرف آنرا كوه فرا گرفته است . ازجمله در این محور یک کوه کله قندی یا کوه نشانه نسبتاً بلند دیده می شود که از فاصله چند کیلومتری قابل رویت است. این قله محققاً در دوره های مختلف یک پست امدادی بصری مهمی را تشکیل میداده است . بهمين دليل اين دامنه ها بهترين شرايط را براي تردد انساني بوجود آورده است . اين راهها درفصول مختلف بعنوان راههاي زمستانه و تابستانه مورد استفاده قرار گرفته است . در طول حركت از شمال به جنوب در مسیرراه برجهاي متعدد سنگي باكاربرد برجهاي نشانگر = راهنما و مقابربرجي  وهمچنين بناها و محوطه هاي باستاني ديده ميشود كه ذيلا به معرفي آنها پرداخته ميشود .

1-2-3-  برج سنگي شماره يك

 اين برج بر نقشه بيضي شكل استوار بوده كه امروزه بصورت آواري از سنگ ديده ميشود . قطر بزرگ آن 9متر و قطر كوچك آن 5 متر ميباشد .مصالح مورد استفاده سنگهاي كوچك كوه و ملات گل ميباشد . برج مورد بحث در بين دوشاخه راه باستاني قرار گرفته كه درجهت شرق بهم متصل ميشوند .

2-2-3- برج سنگي شماره دو

بفاصله تقريبي 400متر از برج اولي برج ديگري همراه با آوار دو واحد ساختماني در حاشيه راه ديده ميشودكه با مصالح سنگ كوه و ملات گل ساخته شده وبعنوان تاسيسات بين راهي كاربرد داشته است .

3-2-3- برج سنگي شماره سه (ديوارة سنگي نيم مدور)

  علاوه براين ازكنار برج يك راه فرعي ديگري منشعب شده  و بطرف شمال شرق ميرود .اين راه پس از طي مسافتي در حدود 300متر در ارتفاعات مشرف به رودخانه قزل اوزن به  ديوار چين نيم مدور منتهي واز آنجا احتمالا بطرف شرق ميرود . اين اثربطول 7متر و بعرض 90سانتي متر و ارتفاع  يك متر در شرق مجموعه سميران وتقريبا حد فاصل بين مجموعه سميران و كلج واقع است .

4-2-3- بناي مخروبه

اين اثر در جنوبشرق اراضي واگذاري منابع طبيعي به شركت فخر هستي و در محدوده شركت مزبور مي باشد . اين بنا از جنوب مشرف به باعات قديمي زيتون كلج و داراي چشم انداز شمالي به رودخانه قزل اوزن ميباشد . محل استقرار آن در دامنه دورشته ارتفاع مي باشد كه اين رشته ها در جهت شمالي - جنوبي امتداد دارند ودر محل تلاقي  دامنه هاي اين دو رشته در جنوب بستر مناسب و مسطحي جهت احداث بناي مذكور بوجود آمده است .

بنا تخريب شده ليكن پلان مستطيلي شكل آن كاملا مشخص است . بناي مذكور 14متر طول و 11متر عرض دارد و طول آن شمالي - جنوبي است .مصالح مورد استفاده در بنا سنگ طبيعي كوه و ملات گل ميباشد .

5-2-3-مقابر برجی موسوم به گومبزلر

يك راه قديمي بفاصله 150متراين بنا را به مقابر برجي متصل مي كند . اين برج مقبره ها در مسير راه كلج به قاسم آباد در كنار راه خاكي قرار دارند .

1-5-2-3-برج مقبره جنوبي

اين برج داراي پلان چهار ضلعي است و در دو طبقه ساخته شده است كه طول هر ضلع آن ازداخل350سانتي مترو از خارج5 متر ميباشد.ارتفاع موجود بنا از بيرون 370 سانتي مترمي باشد . نماي بيروني فاقد هرگونه تزيينات بوده اما نماي داخلي آن در سه ضلع شامل سه طاقچه ميباشد كه درقسمت فوقاتي آنها طاقنما اجرا گرديده است . همچنين جهت برپا داشتن گنبد در زاويه هاي داخل بنا فيلپوشهايي ايجاد شده است .ورودي بنا با طاق تخت بارتفاع 130سانتي متر وبعرض 5/60 سانتي متردرضلع شرقي بنا قرار دارد .در بخش فوقاني ورودي نيز نورگير وجود دارد .كف صحن داخلي نيز با اندود آهگي پوشش داده شده است .

در طبقه زيرين بنا سردابه با طاق قوسي وجود دارد . ارتفاع وضع موجود سردابه در وسط دو متر مي باشد .

 در اين بنا جرزها با استفاده سنگ تراشيده احداث گرديده و ازپا طاق به بالاسنگ لاشه طبيعي است . ملات مورد استفاده گل آهگ مي باشد .

2-5-2-3- برج مقبره شمالي

 اين برج در فاصله 7 متري برج جنوبي قرار گرفته است . پلان بنا چهار ضلعي است كه طول هر ضلع آن از خارج 5/4 متر و از داخل 275 سانتي متر ميباشد . ارتفاع بنا از كف تا راس گنبد 360 سانتي متر مي باشد . همانند برج قبلي نماي بيروني آن تزييناتي ندارد . نماي داخلي آن در سه ضلع داراي طاقنما ودر زاويه ها فیلپوش دارد .در بدنه ضلع شرقي ورودي با طاق قوس تيزه دار قرار دارد كه در بخش فوقاني آن نورگير تعبيه شده است . ارتفاع ورودي تا راس طاق 130 متر و عرض آن 75 سانتي متر مي باشد .صحن داخلي همانند برج جنوبي داراي اندود آهگي است. مصالح مورد استفاده در بنا نيز مشابه مصالح برج مقبره جنوبي است .

پيرامون بناهاي مذكور را گورستاني به طول 175 سانتي متر و بعرض متوسط 10 متر فرا گرفته است . در اثر حفاريهاي فراوان انجام گرفته در خارج و داخل بناها ، آثار تاريخي در معرض تخريب شديد قرار گرفته اند .

6-2-3- برج سنگي شماره چهار

در طول حركت از ميسر راه قديمي از شمال به جنوب در حدود يك كيلومتري شمال غرب روستاي كلج در حاشيه مسيل رودخانه و در محلي موسوم به آبگرم بقاياي برجي بقطر 12متر ديده مشود . داخل اين برج از سوي سوداگران عتيقه مورد حفاري غير مجازقرارگرفته است . براي ايجاد برج ازسنگهاي كوه وملات گل استفاده شده است . در سطح محدوده سفالهاي نخودي ساده ديده ميشود . مسيرراه از كنار اين برج به دو شاخه تقسيم شده است . راهي كه بطرف جنوب شرق ميرود وراهي كه بسمت جنوب ميرود .

7-2-3-برج سنگي شماره پنج

درفاصله تقريبي 200 متري جنوب برج 4 ،برجي ديگردر دامنه كوهي نسبتا بلند ديده مي شود . برج مذكور 530 سانتي متر قطر دارد . آوار سنگي برج درحجم زيادي بجا مانده است . تعداد زيادي سفال بدست آمد كه  شامل نخودي وقرمز ساده و و نخودي كنده ميباشد . همچنين سفال باخميره خاكستري و داراي لعاب گلي قهوه اي نيز مشاهده ميشود . از ضلع غربي اين برج راه قديمي بطرف جنوب غرب و روستاي متروكه انجيلك امتداد دارد . ارتفاع مشرف به برج بدليل برخورداري از شيب تند و براي سهولت رفت وآمد در چند نقطه با ديوارهاي سنگ چين حايل و در قسمتي با بريدن بخشي از كوه راه مناسب ومطمئن احداث گرديده است . براي ايمن سازي راه قطعه سنگهايي در اندازه هاي بزرگ با ملات گل چيده شده است . يكي از اين سنگهاي بزرگ داراي ابعادي معادل 150× 50 سانتي متر وبه ضخامت 52 سانتي متر مي باشد .

8-2-3-برج سنگي شماره شش

اين برج در حدود 300متري جنوبشرق برج شماره چهار ودر شمال جاده آسفالته كلج - سيردان در ميان دو رشته كوه قرار گرفته است .در كنار اين برج يك رديف سنگ چين منظم ديده ميشود كه بعنوان تاسيسات برج و يا ابنيه بين راهي كاربرد داشته است . مصالح استفاده شده سنگهاي طبيعي كوه و ملات گل بوده است . بندرت در سطح زمين سفال پيدا ميشود و فقط چند نمونه سفال ازنوع نخودي ساده بدست آمد .

9-2-3-محوطه بي ‎اُو (بي آب)

اين محوطه که درشرق راه قديمي متصل به برج شش و در يك دشت مسطحي معروف به “بي ‎اُو” بمساحت تقريبي يك هكتارقرار دارد ، از نوع پراکنش سطحی می باشد . راه دكل برق از غرب محوطه ميگذرد ودر شرق آن راه خاكي بين مزارع وجود دارد .

سفالهاي اين محوطه شامل سفالهاي لعابدار و بي لعاب متعلق به دوران اسلامي ميباشند كه درگونه سفالهاي لعابدار سفال با لعاب پاشيده ، سفال اسگرافياتو نوع آمل و همچنين سفال با لعاب يكرنگ سفيد و سفال فيروزه اي وجود دارد ودر گونه سفالهاي  بي لعاب سفال قرمزساده و نخودي داراي نقش كنده موازي و مواج دیده میشود.

10-2-3-دار كوچه (كوچه تنگ )

در فاصله تقريبي يك كيلومتري از برج شماره شش ودر محور جاده آسفالته كلج - سيردان دست چپ صخره تراشيده شده و راه قديمي سميران به جنوب از دل اين صخره عبور مينمايد . آثار انفجار بر روي صخره نمايان است .

11-2-3-آب انبارها

1-11-2-3- مجموعه اول ( مختصات جغرافيايي ،  369-40' -36º. .N و 49º- 14' -449  E .  )

بعد از طي حدود يك كيلومتر از داركوچه وبر امتداد راه قديمي كه بخشي از آن با عبورآسفالت فعلي سيردان قطع شده و در بخشي نيز راه قديم و خاكي سيردان را بر آن منطبق نموده اند ، به دو باب بناي آب انبارمعروف به آب انبارهاي كله (=كلج) مي رسيم . آب انبارها بر پهنه طبيعي و سنگي كه عرصه اي در حدود نيم هكتار دارند ، ايجاد شده اند . شيب صخره نسبتاً تند و جهت آن از جنوب به شمال مي باشد . در بخش شمالي (سمت شيب كم ) اقدام به احداث آب انبارها نموده اند .اين بناها براي رفع نياز مسافرين و همچنين مددرساني به حيات وحش و دام منطقه كاربرد داشته است . بنحوي كه امروزه نيز اداره محيط زيست بمنظور استفاده جانداران از آب بناهها نسبت به انجام مرمتهاي سطحي البته غير اصولي و بسيار ناشيانه اقدام نموده است .

در سراسر محور هاي شمالي - جنوبي عرصة سنگي تعداد سه رشته راه باريك با تراشيدن بستر ايجاد شده تا آبهاي سطحي كه تميز و آلوده به خاك نيست ، بدرون آب انبارها هدايت شود .

برخي رشته هاي فرعي نيز حد فاصل سه رشتة اصلي تراشيده شده كه باعث تقويت و افزايش ميزان آب مي گشته است . غير از اقدامات فوق در بخش شمالي عرصة سنگي كه در دو جانب شرقي و غربي خود دره هاي عميقي دارد و همچنين در طرفين آب انبار جنوبي با اقدام به ديوار چيني با سنگ برسطح عرصة سنگي از فرار آب و هدايت آن بدرون آب انبارها استفاده گرديده است . حد فاصل دو آب انبار نيز بر  روي صخره راه آبهايي تراشيده و بدرون آب انبارهدايت شده است . اين راه آبهاي سطحي با تعبيه سوراخهايي بر روي صخره و زير سازة سنگ چين بداخل آب انبار سرازير ميشده است . در اين بناها از مصالح سنگ كوه ، آجر و ملات گل آهگ استفاده شده است . اين بناها هر دو موقع بازديد آب داشتند . راه قديمي در اين بخش از حاشيه غربي و متصل به آب انبارها عبور نموده و بسمت جنوب امتداد دارد .   

2-11-2-3- مجموعه دوم

در كيلومتر 14 جاده آسفالته کلّج - سيردان ، پس از طي يك راه خاكي بمسافت 500 متر بسمت شرق به سه باب آب انباردیگر مي رسيم .

تصوير16- آب انبارهای مجموعه دوم

دو باب از اين آب انبارها از سوي اداره محيط زيست دخل وتصرف شده بطوري كه هر دو تعمير اساسي غير اصولي شده اند  وداراي طاقهاي جديد ميباشند . آب انبار سومي در دل صخره بعمق 2 متر و به ضخامت 5/3 متركنده شده ولي بدلايل نامعلومي به سرانجام نرسيده وفاقد پوشش گنبدي ميباشد . در بخش كنده شده آثار انفجار نيز ديده مي شود .در فاصلة250 متري شمالشرق اين آثار ، آب انبارهاي موسوم به سقه(= سقا) قرار دارد . راه قديمي از حاشية غربي آب انبارهاي موجود ميگذرد .

12-2-3-مجموعة تويوق چولو ( مختصات جغرافيايي ،416-40' -36º. .N و9º- 14' -337  E .  )

 اگر در كيلومتر 16 جاده آسفالته كلج - سيردان بسمت دست راست جاده ، راه خاكي را بسمت شمال ادامه دهيم ، به دشت تويوق چولو مي رسيم . اين مجموعه شامل محوطه ها وراههاي باستاني ، گورستان ، برج و آب انبار يكي از مراكز مهم ار تباطي با شهر سميران بوده است . دشت موسوم به تويوق چولو با مساحتي در حدود 300 هكتار منطقه مسطح و بسيار مستعدي محصور در بين ارتفاعات ميباشد كه تا چند سال پيش بعنوان اراضي قابل كشت استفاده ميشده است .

1-12-2-3-راه قديمي : در اين محل راه چند انشعاب دارد .يك راه بسمت روستاي تاريخي آلتين كُش مي رود  و راه ديگري بطرف سيردان امتداد پيدا مي كند .  

 

تصوير18- راهی که بسمت آلتین کش میرود.

در مسير قديمي راه سيردان در محلهايي كه كاملا مسطح بوده خاكريز هاي كم برجسته اي با سنگهاي پراكنده بر روي آن( احتمالاً سنگفرش) بعنوان علامت ايجاد نموده  و در مسيرهاي صعب العبور و صخره اي هر جا لازم بوده نسبت به ايجاد ديوارهاي ايمني با استفاده از سنگ خشكه چين اقدام نموده اند .  

تصوير19-  ایجاد سنگفرش؟ ( سمت راست) ودیوار حایل (سمت چپ) در مسیر منتهی به جنوب

2-12-2-3-برج : در كيلومتر 7/1 در كناره شرقي راه قديمي  برج بزرگي بقطر 15 متر از داخل بچشم ميخورد . اين برج ديوارهايي به ضخامت 85 سانتي متر دارد .

 

3-12-2-3-محوطه اول :  بفاصله 2/2 كيلومتري شمال جاده آسفالته سيردان ودر كنارة شرقي راه قديمي به سيردان محوطه اي با آوار ساختماني شامل سنگ كوه و تعداد بسيار كمي آجر چهار ضلعي بابعاد 5× 23 ×23 سانتي متر وجود دارد . ( تصوير20)

تصوير20- محوطه اول تویوق چولو

 ابعاد اين محوطه 150 متر شمالي - جنوبي و 140 متر شرقي - غربي است . سفالهاي اين محوطه به دو گونه سفالهاي لعابدار و بي لعاب تقسيم مي شود . سفالهاي لعابدار طيفي از  سفالهاي لعاب پاشيده و قلم مشكي را شامل مي شود وسفالهاي بدون لعاب  نخودي و قرمز رنگ هستند كه در ميان سفالهاي قرمز رنگ سفال با نقش كنده موازي نيز ديده ميشود . سفالها عمدتا  به قرن هفتم ه.ق تعلق دارند .

 خرابه هاي دلجك : اين خرابه ها در حدود 5/1 كيلومتري شمال محوطه اولي قرار دارد . موقعيت آن بگونه اي است كه نسبت به اطراف ، منطقة مسطح و پستي انتخاب گرديده است . واحدهاي مسكوني اين محل با سنگ كوه و گل ساخته شده و غالب ديوارها سالم مانده است . بعضي از واحدهايي كه درداخل بااندودكاهگل پوشش داده اند ، داراي طاقچه ورف ميباشند . اطراف واحدها زاغه هايي دردل تپه ها براي نگهداري گوسفند حفر وداير گرديده است . اين محل احتمالاً تا قرون متاخر مسكوني بوده است .

4-12-2-3-محوطة دوم : اين محوطه در حدود يك كيلومتري جنوب روستاي متروكه انجيلك دركنار يك مسير قديمي قرار دارد .

تصوير21- محوطه دوم تویوق چولو

  اين راه قديمي باحتمال همان راهي است كه از كنار برج سنگي شماره پنج در محل آبگرم بطرف انجيلك حركت ميكرده است . در حدود 500 متري شمال روستاي متروكه دلجك يك رشته كوه با جهت جنوبشرق - شمالغرب وجود دارد كه آثار اين محوطه در منتهي اليه جنوبغربي رشته مذكور قرار دارد . در سطح آن مصالح سنگ كوه ، آجرنظامي ، گچ و گل آهگ بوفورديده ميشود . ابعاد آجرها 6× 27× 27 سانتي متر ميباشد . در كناره ها از سنگهاي بزرگ جهت ايجاد بستر مسطح براي ساختمان سازي استفاده گرديده است .از اين نقطه رودخانه قزل اوزن كاملا نمايان است . در شيب جنوبي اين رشته ، آوار سنگي چند واحد منظم هندسي شكل مشاهده ميگردد كه در يك واحد چند رج ديوارة سالم سنگي با عرض 90 سانتي متر دارد . سفالهاي بدست آمده شامل سفالهاي نخودي و قرمز رنگ ساده ميباشد كه برخي از سفالهاي نخودي پوشش گلي قرمز رنگ دارند .

5-12-2-3-آوار سنگي : در حدود 200 متري شرق محوطة دوم ، آوار سنگي (احتمالا برج ) در كنارة شرقي راه قديمي با آجرهاي پراكنده بچشم مي خورد . در شمال غرب اين محل گورستان مجموعه با مساحتي درحدود 3 هكتار قراردارد .

 

13-2 -3-گورستان کلّج

در سطور پيشين اشاره شد مسيري كه ازسميران آغاز  وبطرف جنوب شرق امتداددارد ، در طول مسير به شعبات متعددي تقسيم شده و سرانجام به مراكز مجاور منتهي ميشده است .

احتمالااز كناريكي ازمسيرهاي قديمي كه امروزه بادخل وتصرف انسان و بدليل نزديكي به محل شناسايي جايگاه دقيق ان مشخص نيست ، اين ارتباط برقرار مي شده است . گورستان روستا كه بواسطه وجود دومقبره برجي شكل ايجاد شده ، احتمالا در طول اين مسير قرار داشته است . (تصوير22)

مقبره وسط گورستان به سبك چهار طاقي هاي دوره ساساني چهار در ورودي دارد . اما مقبره حاشيه شمال شرق گورستان يك در ورودي از سمت شرق دارد . درهر دو مقبره از مصالح سنگ لاشه  وملات گل آهگ استفاده شده است . اين مسير پس از عبور از بافت قديمي محل و رودخانه كلج به قلعه عمر ميرسيده است . شايان ذكر است كه در مسيرآنطرف رودخانه هنوز بقاياي آب انباري در كنار راه وجود دارد .

13-2-3- قلعه عمر

باستناد بررسيهاي بعمل آمده اثر تاريخي مشهوربه قلعه عمر واقع در جنوب روستاي کلّج يكي از مهمترين مراكز تاريخي مرتبط با شهر سميران بوده است .

1-13-2-3-موقعيت مكاني - بناي قلعه عمر بر روي صخره سنگي مشرف به روستا وباغات زيتون قرار دارد . اين اثر از غرب به رودخانه ، از شمال به پرتگاه و از جنوب به صخره هاي بهم پيوسته محدود است . تنها راه دسترسي به قلعه از دره شمال شرق مي باشد . 

تصوير23- نمای عمومی از قلعه عمر

 

2-13-2-3-شرح معماري - ويژگيهاي معماري بناي مذكور با توجه به فاصله طبيعي ايجاد شده در صخره دردو بخش بالا قلعه (جنوب) و پايين قلعه(شمال) قابل بررسي است . اين اثر بطول 277 متر وبعرض متوسط 20 متر به تبعيت از مو قعيت صخره تقريبا بصورت مستطيل شكل نامنظمي ايجاد شده است .

در منتهي اليه بخش جنوبي با استفاده از وضعيت توپوگرافي صخره وبا ديوار چين سنگي سازه مفصل معماري احداث گرديده است . مجموعه اين فضا به دو قسمت چهار ضلعي و منظم تقسيم شده كه از وسط درگاهي دارد . عرض در گاهي معادل 110سانتي مترو عمق آن 125سانتي متر مي باشد .

در بخش بالا قلعه در بدنه شرقي نيمه جنوبي جرزي سنگي بر لبه صخره طبيعي احداث شده كه داراي عرض 190 سانتي متر ميباشد .كل عرصة بالا قلعه داراي سازة معماري ميباشد . بر بستر سنگي قلعه هرجا لازم بوده كف سطحي ايجاد تا بر بالاي آن سازة معماري قرار گيرد ، اين عمل را با استفاده از سنگ كوه و ملات گل بصورت لايه هاي متوالي كف مطمئن و محكم ايجاد نموده و سپس بنا احداث گرديده است .

در محل حد فاصل قلعه پايين و بالاكه راه نسبتا با شيب كم به دره شرقي و پرتگاه غربي منتهي به رودخانه ميباشد ، با استفاده ار سنگ كوه وملات گل اقدام به احداث راه وپلكان بسمت پايين نموده اند . اين قلعه نيز هما نند قلعه هاي دیگردر هر نقطه كه راه احتمالي دسترسي به قلعه را ميدادند با ديوار چين سنگي اين نقطه ضعف را پوشش داده و مسدود نموده اند . نمونة آن در بدنة غربي مشرف به رودخانه مشاهده ميگردد .

مصالح بكار رفته در بنا شامل خشت خام بطول 40 سانتي مترو به ضخامت 10سانتيمتر ، آجر در اندازه هاي مختلف ، سنگ كوه و ملات گل و تركيبي از گل وآهگ مي باشد .

سفالهاي بدست آمده به دو دسته سفالهاي لعابدار و بي لعاب تقسيم مي شود . سفالهاي لعابدار شامل چيني آبي و سفيد و كوباچه صفوي ميباشد و سفالهاي بي لعاب شامل سفال قرمز رنگ با پوشش گلي و نقش كنده و سفالهاي نخودي ساده مي باشد . (تصوير24 وکاتالوگ2)

بنا به اظهارات محلی از جنوبشرق قلعه مزبور بسمت ارتفاعات راهی قدیمی موسوم به "گل یولو" عبور میکرده که به ارتفاعات شمه دشت منتهی می شده است . بررسی و پیمایش سطح این مسیر در این فصل انجام نشد.

14-2-3 -بررسي آثار واقع درشمال و شمالشرق روستاي كلج

1-14-2 - 3-دیوار سنگی - در سال 1377 زميني بمساحت تقريبي صد هكتاراز اراضي ملي كلج واگذاري منابع طبيعي به ‎“شركت ساقه بهشت” جهت اجراي طرح طوبي از ميراث فرهنگي قزوين استعلام مي شود . طي بازديدي كه كارشناسان ميراث فرهنگي استان ودر راس آنها آقاي جوادي بعمل مي آورند ، گزارشي از ديوار و محوطه داخل شركت را به مديريت وقت ميراث فرهنگي ارايه مي دهند . اهميت آثار كشف شده موجب ميشود تا موضوع جهت بررسي دقيقتر به سازمان مربوطه منعكس شود . كارشناسي اين محوطه به يكي از باستان شناسان خبره و باتجربه سازمان بنام مهدي رهبر واگذار ميگردد . نامبرده پس ازبازديد و بررسي محدوده مورد نظربا تاكيد بر اهميت تاريخي اين محدوده چنين اظهار نظرمي نمايند كه ديوار موجود باحتمال كمينگاه شكارچياني بوده تا شكار خود را به دره مقابل ديوارهدايت نموده وازموقعيت ديوار نسبت به شكار خود استفاده نمايند.

ايشان براي ديوار مذكور حريم 30 متر از هر طرف در نظر گرفته اند كه مساحتي معادل 66000 متر مربع از اراضي منابع طبيي را در بر مي گيرد .

ضمنا سفالهاي بدست آمده از محوطه داخل ديوار را به دوره اشكاني نسبت داده اند .

امروزه با بررسيهاي گسترده اي كه در منطقه تارم صورت گفته پر واضح است كه اين ديوار آخرين حد جنوبشرق شهرتاريخي سميران بوده كه در برخي از سفرنامه ها ومتون تاريخي به آن اشاره شده است . ديوار مذكور با جهت جنوبي - شمالي  و بطول 1100 متر تا آخرين برجستگي مشرف به رودخانه قزل اوزن امتداد دارد . ( تصوير25)

تصوير25- دیوارسنگی واقع در شرکت ساقه بهشت

بنيان ديوار قديمي بر روي خاك بوده است به اين صورت كه ابتدا مرز خاكي ايجاد كرده ، سپس بر روي آن قطعه سنگها چيده شده است .شايد اين عمل بمنظور صرفه جويي و افزايش ارتفاع ديوار انجام گرفته باشد . قطعات سنگ بكار رفته در اندازه هاي متفاوت است بنحوي كه قطعات بزرگتر در رگهاي زيرين قرار دارند .عرض وارتفاع ديوار نيز به تبعيت از اوضاع توپوگرافي محل اندازه هاي متفاوت دارد . عرض ديوار بين 70 سانتي متر تا 160 سانتي متر متغير است و اندازه ارتفاع از صفر لغايت 120 سانتي متر مي باشد . خاطر نشان ميسازد دربخشي از ديوار، ارتفاع موجود ( سنگ چين + خاكريز ) به 205 سانتي متر نيز مي رسد . در ايجاد اين ديوار از مصالح سنگ طبيعي كوه  و ملات گل استفاده شده است.

در سراسر بخش شرقي ديوار مورد نظر ، راهي قديمي احداث گرديده كه در حال حاضر كاملا مشهود است .اين راه در انتهاي شمالي ديوار (حدود 136 متر مانده به آخرين نقطه ديوار ) بسمت غرب متمايل گرديده و از ديوار عبور داده شده است . عرض راه در نقطه تلاقي با ديوار در حدود 5/4 متر مي باشد .اين راه در نهايت به اراضي حاصلخيز حاشيه جنوبي رودخانه قزل اوزن متصل ميگردد . شايان ذكر است اراضي حاشيه رودخانه قبل احداث سد سپيد رود طبق اظهار ات اهالي محل ، بلحاظ كشاورزي و درختكاري مستعد بوده است .

 

 2-14-2 - 3-محوطه غرب شركت

اگر از جنوب نوار غربي محدوده شركت بطرف شمال حركت كنيم ، قطعات سفالي را بصورت پراكنده در سطح زمين مي بينيم . پس از آن آوار ساختماني متعلق به يك برجي بچشم مي خورد كه مشرف به باغات زيتون كلج و تپه تاريخي موسوم به كوزه گران مي باشد . همچنين از اين نقطه دورنماي شرقي قلعه سميران قابل رويت است . (تصوير26)

تصوير26- آوار ساختماني متعلق به يك برج

برج مذكور بقطر بزرگ 5 متر و قطر كوچك 4متر مي باشد . در بناي  آن از مصالح سنگ طبيعي كوه و ملات گل استفاده شده است .

بفاصله كمي ازآن آثار و بقاياي قلعه اي ديده ميشود كه در زواياي آن برجهاي مدور قرار گرفته است . طول اين اثر 6/22 متر و عرض متوسط آن 6/14 متر مي باشد . اين قلعه در لبه جنوبي مشرف به دره داراي يك برج بقطر بزرگ 80/2 متر و قطر كوچك 50/1 متر مي باشد . در گوشة جنوب شرق داراي سه برج متصل بهم بوده كه قطر آنهادر حدود 4 متر مي باشد . عرض ديوارهاي قلعه حدود 130 سانتي متر مي باشد .

آوار ساختماني اين قلعه بسيار اندك است واحتمالا در زمان آباداني بيش از دو يا سه رديف ديوارچين نداشته است . سفالهاي بدست آمده در سطح قلعه طيفي از سفالهاي نخودي و قرمز رنگ را شامل مي شود كه برخي داراي نقش كنده هندسي ميباشند . در اين محدوده هيچگونه سفال لعابدار بدست نيامد .

3-14-2 - 3-تپه كوزه گران ( 36.71866  N49.263725   E382 ٍ ELEVE: )

اين اثر با مساحتي  بيش از پنج هكتار در ميان باغات زيتون و در مزرعه اي موسوم  به “ گميچي” واقع است . در سطح تپه آثارحفاريهاي غير مجازديده مي شود . علاوه بر اين بخشهايي از عرصه وحريم تپه نيز تبديل به باغ زيتون شده است . (تصوير27)

تصوير27-  بالا؛تپه کوزه گران محصور در باغات زیتون ، دید ازغرب – ( عکس سمت چپ توسط آقای ملکی تهیه شده)

پایین؛ تصاویر ماهواره ای از تپه کوزه گران(تهیه شده توسط آقای ملکی)

عده اي را عقيده بر اين است كه اين مكان در گذشته مركز توليد سفال بوده است .  در بررسيهاي بعمل آمده از سطح تپه قطعات گل پخته بدست آمد كه نشان مي دهد  درجنوب شرق اثر مذكور كوره اي وجود داشته است . اثبات اينكه  كوره چه نوع كاربردي داشته است تنها با حفاريهاي علمي مشخص خواهد شد .

سفالهاي بدست آمده ازسطح تپه به دو دسته سفالهاي خاكستري هزاره اول و سفالهاي قرمز ونخودي تاريخي تقسيم مي شود . سفالهاي قرمز رنگ غالبا ساده وشبيه به سفالهاي كلينكي دوره اشكاني مي باشند . ( تصوير28 وکاتالوگ 3 )

تصوير28- سفالهای مکشوفه از تپه کوزه گران

کاتالوگ 3- نمونه سفالهای طراحی شده تپة کوزه گران

برآیند

برنامه بررسی و پیمایش سطح در دو حوزه شمال و جنوب رودخانه قزل اوزن درپائیزسال 1384 با محوریت دژ شهر سمیران در مدت یکماه ونیم -کارمیدانی و مطالعاتی-  به مرحله اجرا درآمدکه نتایج زیر را در بر داشت . (نقشه شماره یک)

بررسیهای حوزة شمال در برگيرنده نكات مهمي بشرح زير ميباشد :

1-كشف مراكز فعاليت هاي صنعتي و احتمالا كشاورزي در بخش غربی سمیران كه تاكنون  كسي موفق به كشف آن نشده بود .

2- يافتن راه قديمي و اصلي سميران كه شهر سميران را با مراكز مجاور حكومتي ارتباط مي داده است.

3- حصارهاي غربي شهر

4- تعيين محل تقريبي پايه هاي دو پل و دروازه ورود به شهر

5-کشف استقرارهای قبل از مجموعه سمیران متعلق به عصر آهن در کنار رودخانه بهرام آباد

اما بررسیهای حوزة جنوب اهمیت مجموعه سمیران را از نظر ارتباط وتعامل با سایر مراکز فرهنگی را بیش از پیش آشکار ساخت . در بررسی حوزة مذکور، مسیرهای متعددی دارای آثارتاریخی وابنیة بین راهی بشرح ذیل شناسایی شدند :

1- کشف تعداد 6 برج سنگی با کاربرد برج علامت = نشانگر با مشخصات مندرج در متن مقاله درمحور بین جنوب رودخانة قزل اوزن مقابل رودخانة بهرام آباد تا زیر جادة آسفالته کلج-سیردان

2-کشف یک محوطه تاریخی  واقع در شرکت فخرهستی ومسیر قدیمی که بطرف دوبنای گنبدان (گومبزلر) واحتمالا تپه کوزه گران می رود.

2-محوطه ، برج وبارو و کشف دیوارسنگی بطول تقریبی یک کیلومتر واقع در شرکت ساقه بهشت

3- مجموعه آب انبارهای واقع در مسیر جاده کلج- سیردان

4- محوطه های باستانی واقع در محلی موسوم به تویوق چولو و راه باستانی معروف به حاجی نو که بسمت سیردان میرود.

5- دو بنای برج مقبره ای شکل واقع در گورستان کلج وبنای قلعه عمر در ارتفاعات جنوبی کلج

 

 

 

 

 

 

 

 

 

+ نوشته شده در  دوشنبه ۴ اردیبهشت ۱۳۹۱ساعت 17:39  توسط سيد مصطفي محمدزاده   |