تفاوت رشوه و هديه
از نگاه مرحوم مولي مهدي نراقي


مرحوم نراقي در كتاب شريف جامع السعادة با ذكر روايتي از پيامبر‌اسلام‌(ص) نقل مي‌كند:
حضرت رسول (صلي‌الله عليه و آله و سلم) شخصي را براي گرفتن زكات فرستاد، چون بازگشت برخي از آنچه را كه آورده بود براي خود نگاه‌داشت، و گفت: اين از شما و اين هم هديه‏اي است كه به من داده‏اند. پيغمبر اكرم (صلي‌الله عليه و آله و سلم) فرمود: اگر راست مي‏گويي چرا در خانه پدر و مادرت ننشستي تا براي تو هديه بياورند؟!
در اينجا چند صورت وجود دارد:
اول - آنكه كسي مالي براي بعضي از برادران (ديني) خود به قصد تأكيد محبت بفرستد. معلوم است كه اين، هديه و حلال است، خواه با اين كار قصد ثواب اخروي و تقرب به خداي تعالي نيز داشته باشد، يا صرفا به قصد اظهار دوستي باشد.
دوم - آنكه مقصود از بذل چيزي گرفتن عوض مالي باشد، مثل اينكه فقيري براي غني، و غني براي فرد غني ديگر به طمع عوض بيشتر يا مساوي،هديه فرستد. اين نيز نوعي هديه است و در حقيقت هبه (بخشش) به شرط عوض است، و هرگاه آنچه طمع داشته به او برسد حلال است.
سوم - آنكه مقصود از هديه فرستادن اين باشد كه گيرنده در كار معيني به او كمك كند، مثل كسي كه به سلطان يا صاحب جاه و شوكتي احتياج داشته باشد و به نماينده آنها يا شخص با نفوذي هديه دهد. در اين صورت بايد به آن عمل بنگرد، اگر آن كار حرام است، مانند سعي براي درخواست برقراري وظيفه و مستمري حرام يا ظلم به انساني يا امثال اينها، يا كاري واجب است، مثل دفع ظلم، يا دادن شهادت معيني، يا حكم شرعي كه بر او واجب باشد، و مانند اينها، اين رشوه است و گرفتن آن حرام است.
اگر آن عمل مباح باشد، چنانكه در آن رنج و زحمتي است، به طوري كه اجير كردن كسي بر آن جايز باشد، آنچه گرفته مي‏شود حلال و به منزله دستمزد است، و اين مانند پولي است كه وكيل قاضي براي دفاع در خصومتي بگيرد، به شرط اينكه از حق تجاوز نكند.
و اگر كاري كه انجام مي‏دهد زحمتي ندارد، مثل گفتن يك كلمه يا كار كوچكي كه هيچ رنجي ندارد اما سودمند است، بعضي از علما گرفتن هديه را براي آن جايز ندانسته‏اند، لكن اين فتوا قابل تامل است، زيرا ظاهرا اين عوض گرفتن در صورتي كه كار مشروع باشد و بر او واجب نباشد جايز است.
چهارم - آنكه مقصود او از هديه فرستادن تحصيل محبت باشد، ولكن نه فقط براي جلب دوستي بلكه منظور اين باشد كه به واسطه جاه و مقام او به بعضي از اغراض خود برسد، به طوري كه اگر جاه و مرتبه او نبود براي او هديه نمي‏فرستاد. اين گونه هديه در ظاهر هديه است اما در واقع رشوه است، و اگر براي مقام اجتماعي وي باشد از قبيل قضاء يا حكومت يا سرپرستي صدقات يا وقف يا مامور گرفتن ماليات و از اين قبيل شغلها كه منصبهاي حكومتي است، ظاهرا دريافت آن حرام است البته در صورتي كه اگر آن سرپرستي و مقام نبود آن هديه به او داده نمي‏شد، و علت حرمت آن است كه اين رشوه‏اي است كه به صورت هديه درآمده است.
رسول خدا (صلي‌الله عليه و آله و سلم) فرمود: زماني خواهد آمد كه حرام به عنوان هديه حلال شمرده شود، و كشتار به جاي موعظه جايز پنداشته شود، بي گناه كشته مي‏شود تا عامه مردم پند گيرند.
و روايت است كه آن حضرت (صلي‌الله عليه و آله و سلم) شخصي را براي گرفتن زكات فرستاد، چون بازگشت برخي از آنچه را كه آورده بود نگاهداشت، و گفت: اين از شما و اين هم هديه‏اي است كه به من داده‏اند. پيغمبر اكرم (صلي‌الله عليه و آله و سلم) فرمود: اگر راست مي‏گويي چرا در خانه پدر و مادرت ننشستي تا براي تو هديه بياورند!.
بنابر اين شايسته است كه هر حاكم (استاندار، فرماندار...) و قاضي و غير آنان از صاحبان مشاغل حكومتي فرض كند كه بدون شغل در خانه پدر و مادرش نشسته است، آنچه در آن حال به او مي‏دهند اكنون هم اگر بفرستند بگيرد، و آنچه را با گوشه نشيني‏اش نمي‏فرستند گرفتنش حرام است.

+ نوشته شده در  دوشنبه ۲۱ فروردین ۱۳۹۱ساعت 17:14  توسط سيد مصطفي محمدزاده   |