مطالعه و فرآيندهاي آن

اكبر خوردچشم
بسياري اوقات ديده يا شنيده ايم افراد مختلف با اشتياق كامل كتابي برمي دارند و شروع به خواندن آن مي كنند. اما تنها چند دقيقه بعد، با خميازه و بي حوصله كتاب را مي بندند و آن را كنار مي گذارند. يعني يك تصميم جدي براي مطالعه اي يك ساعته تبديل به مطالعه اي چند دقيقه اي مي شود كه سرتاسر آن از بي حوصلگي و عدم تمركز پر شده است. به راستي اشكال كار كجاست؟ آيا كتاب مورد مطالعه جذابيت نداشت؛ آيا شخص مطالعه كننده از بيماري چون سردرد و يا ضعف بينايي رنج مي برد و آيا...!؟
بدون شك مطالعه كردن هم براي خودش روش ها و تعريف درستي دارد كه اگر اجرا شود، خودبه خود چهار مزيت را به دنبال خواهند داشت؛ زمان مطالعه كاهش پيدا مي كند، ميزان يادگيري افزايش پيدا مي كند، مدت نگهداري مطالب در حافظه افزايش مي يابد و به خاطر سپردن اطلاعات آسان تر مي شود. البته دست يافتن به اين موارد چندان كار ساده و سهلي نيست و در پس خود روش هاي خاصي را مي طلبد. گاهي اوقات گفته مي شود بهتر است مطالعه بدون نوشتن باشد، يعني فردي كه در حال مطالعه است تنها ابزاري كه در دست دارد، كتاب باشد و از اين صفحه به آن صفحه برود. گاهي گفته مي شود بهتر است در كنار كتاب قلم يا مدادي هم در دست باشد تا زير نكات مهم خط كشيده شود. البته اين روش چندان مناسب نيست، زيرا علاوه بر مخدوش كردن صفحات كتاب، فرد مطالعه كننده تمركزش روي خط كشيدن مطالب است تا اين كه كليت نوشته و محتواي آن را در نظر داشته باشد. گاهي هم از حاشيه نويسي سخن به ميان مي آيد. هر چند اين روش نسبت به دو روش قبل كمي بهتر است، اما باز مسئله مخدوش كردن و از بين بردن تمركز بر كليت صفحات كتاب را به دنبال دارد. بسياري عقيده دارند مطالعه كتاب و فرآيند آن زماني مناسب است كه همراه با خلاصه برداري باشد، يعني سطور يك صفحه از كتاب در چند خط خلاصه شود. اين روش، روش خوبي براي مطالعه است، زيرا ابتدا مطلب درك مي شود، سپس خلاصه آن روي كاغذ مي آيد. البته در كنار روش هاي قبلي كه به آنها اشاره شد، بسياري عقيده دارند، يكي از مؤثرترين روش هاي مطالعه، كليدبرداري است. يك شيوه بسيار مناسب براي خواندن و حتي نوشتن نكات مهم مي باشد. در اين روش بعد از درك مطلب، نكات كليدي و مهم يادداشت مي شود. اين كلمات كليدي كوتاه ترين، راحت ترين، بهترين و پرمعني ترين كلمه اي است كه با ديدن آن، مفهوم جمله تداعي شده و به خاطر مي آيد. البته در نوع مدرن مطالعه، از روش خلاقيت و طرح شبكه اي مغز سخن به ميان مي آيد؛ روشي كه در آن ضمن مطالعه كتاب يا نوشته اي نكات مهم و كليدي بعد از درك حقيقي به ساده ترين زبان در شبكه مغز به خاطر سپرده مي شود. يعني شخص مطالعه كننده با زبان و ادبيات خودش، به بازخواني مطالب مطالعه شده مي پردازد و آن را در خاطر خودش ماندگار مي كند. پس هر زمان كه نياز به يادآوري آن مطالب داشته باشد، به راحتي مي تواند اين كار را انجام دهد.
آنچه در سطور قبل عنوان شد، روش هاي مطالعه بود كه هركس براساس توانايي ها و شرايطي كه در آن است، مي تواند يكي يا چند مورد از آنها را به كار گيرد و مطالعه اي مناسب داشته باشد. ناگفته نماند اگر مطالعه كردن و آغاز و ادامه دادن آن به صورت برنامه ريزي شده باشد، چه بسا نتايج خوبي در پي خواهد داشت، به ياد داشته باشيم، مطالعه بايد آغاز درستي داشته باشد. برنامه ريزي كردن براي ساعت و نوع مطالعه يكي از عوامل مهم در اين امر است. نظم و ترتيب داشتن نيز به فرايند مطالعه كمك مي كند. حفظ آرامش و استفاده مناسب از وقت مطالعه اي كارآمد را در پي خواهد داشت. البته در كنار تمام اين موارد، داشتن تغذيه مناسب، ورزش كردن و داشتن خواب كافي ضمن تقويت حافظه، فرايند مطالعه را مناسب و كارآمدتر خواهد كرد. مطالعه كردن لذت بخش است، اما زماني كه اين مطالعه همراه با يادگيري باشد، لذت آن چندين برابر خواهد بود. بسياري از افراد هستند كه در بين اطرافيان و دوستان به ماشين مطالعه معروفند. اين قبيل افراد با در دست گرفتن كتابي، ساعت هاي متمادي به مطالعه آن مشغول مي شوند و طبق ادعاي خودشان تا آن كتاب را تمام نكنند زمين اش نمي گذارند. در حالي كه طبق تحقيقات به عمل آمده، در فرايند مطالعه، حداكثر زماني كه افراد مي توانند فكر خود را بر روي موضوعي متمركز كنند، بيش از 30 دقيقه نيست. بايد سعي شود حدود 30 دقيقه بر روي يك مطلب تمركز نمود و آن را مطالعه كرد. بعد حدود 10 تا 15 دقيقه استراحت داشت و دوباره امر مطالعه را دنبال كرد. البته نبايد فراموش كرد، پيش از مطالعه لازم است از مصرف غذاهاي چرب و سنگين خودداري نمود و فاصله مطالعه و مصرف مواد غذايي بايد چند ساعت باشد. چون پس از مصرف غذاي سنگين بيشتر جريان خون متوجه دستگاه گوارش مي شود تا به هضم و جذب غذا كمك كند. لذا خون رساني به مغز كاهش مي يابد و از قدرت تفكر و تمركز كاسته مي شود. در ضمن حين مطالعه، خوردن خوراكي هاي مختلف قدرت تمركز را نيز كاهش مي دهد.
به هر حال بايد به اين نكته توجه كنيم كه خوب و بهينه مطالعه كردن بسيار مفيدتر از بسيار و كم بازده بودن آن است. چه خوب است در كمترين زمان، بهترين و كارآمدترين مطالعه را داشت تا از نتايج بهينه آن برخوردار بود.