تاریخچه شهرستان

تاریخ علی آباد کتول به ۷هزار سال پیش رسید با انجام عملیات بررسی و شناسایی کارشناسان سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری استان گلستان تاریخ علی آباد کتول ۷هزار ساله شد .

خبرگزاری میراث فرهنگی_ گروه میراث فرهنگی_ با انجام عملیات بررسی و شناسایی کارشناسان سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری استان گلستان تاریخ علی آباد کتول ۷هزار ساله شد .

“محمدمهدی برهانی” باستان‌شناس و عضو هیات شناسایی و بررسی شهرستان علی آباد کتول در مورد نخستین فصل بررسی‌های این شهرستان گفت: «نخستین فصل بررسی‌های شهرستان‌ کتول که به مدت ۲ ماه انجام شد، به شناسایی ۱۳۰ تپه و بنا که مربوط به دوران پیش از تاریخ – تاریخی و اسلامی است، انجامید . »

وی قدیمی‌ترین اثر شناسایی شده در این شهر را محوطه‌ای مربوط به هزاره چهارم پیش از میلاد یعنی ۷ هزار سال پیش و جدیدترین آنها را مربوط به دوره پهلوی اول دانست .

برهانی افزود:« تاریخ این منطقه به پیش از هزاره چهارم پیش از میلاد می‌رسد و باستان‌شناسان این گروه برای تعیین دقیق قدمت این شهرستان بررسی تاریخی غارهای این شهرستان رادر دستور کار خود قرار داده‌اند. »

وی در مورد مهم‌ترین اهداف بررسی گفت:« معرفی آثار قابل ثبت در فهرست آثار ملی کشور، معرفی آثار به یگان حفاظت برای حفظ و نگهداری آنها و در نهایت تهیه نقشه باستان‌شناسی اعلام شده است . »

برهانی در مورد بررسی‌های پیشین باستان‌شناسی گفت:« پیش از این بررسی‌ها،‌باستان‌شناسان تعداد آثار و محوطه‌های تاریخی – فرهنگی این شهرستان را تا ۷۰ اثر تخمین زده بودند که با این بررسی‌ها باستان‌شناسان موفق به شناسایی ۱۳۰ اثر دارای ارزش ثبتی در فهرست آثار ملی شدند. »

وی افزود:« آثار شناسایی شده شامل محوطه‌، تپه و بناهای تاریخی است و بناهای شناسایی شده متعلق به دوران اسلامی است که شامل ۴ حمام یک بنای مسکونی یک پل و یک آسیاب آبی است که بیشترین آثار شناسایی شده در بخش جلگه‌ای شهرستان کتول قرار دارد. »

وجه تسمیه شهرستان علی آباد کتول

در نقل و قولها و گفته های پیران و معمر ان محلی و حتی گرگان نامه آمده است که این اسم مرکب از سه کلمه علی ، آباد و کتول است که علی مخفف امیر الامراء العظام علی محمدخان کتولی سوار کتول و داروغگی طایفه دوجی و کتول بوده و آباد به معنای عمارت است ، علی آباد کتول قبل از اینکه این نام را به خود بگیرد طبق گفته محققین محلی ً کمال غریب ً نامیده می شد . که قبل از استقرار و اقتدار علی محمد خان کتولی دهی بو ده است از دهات دهستان کتول که حد فاصل قراء خارکلاته و جنگلده و از املاک وقفی حضرات کمال غریبیهای گرگان بوده است . در سال ۱۲۹۴ هـ.ق علی محمد خان کتولی دو دانگ مشاع از ۵/۳ دانگ آن را بر اساس قراردادی به مدت ۲۰ سال در اختیار خویش گرفت و چندی بعد تمامی آن را به خود اختصاص دادکه با در اختیارگیری املاک کمال غریبیها و ایجاد اولین بناهای مسکونی توسط علی محمدخان کتولی بزرگ مالک متنفذ این منطقه و مسئول امنیت این بخش از جانب دولت قاجار و اطرافیان او به اقتباس از قسمت اول نام وی ً علی آباد ً نام گرفت و به مرور به علت سکونت خان بزرگ و هم چنین واقع شدن بر سر راه اصلی غرب به شرق استان مرکزیت یافت و نسبت به روستاهای مجاور خود توسعه بیشتری پیدا کرد بطوریکه بناهای دو خیابان اولیه این شهر در سالهای ۱۳۱۴و ۱۳۱۶ به دستور رضا خان و سروان خلیل پرچم رئیس بخش املاک منطقه کتول کشیده شد که در گذر تاریخ چندین ساله خود گسترش و وسعتی در حدود ۲/۱۲ کیلومتر مربع تاکنون یافته است .

کتول

کتول از دو واژه اوستایی کته ً KATA ً و اول ً UL ً تشکیل شده است . کته به معنای جا و مکان اول به معنای شیب ، دره و گودال می باشد . و کتول به مجموعه آبادیها گفته می شود که در درون دره و کوه قرار دارند .
از این واژه نخستین بار در کتاب روضه الصفا ( در سال۱۰۷۸ هـ . ق ) یاد شده است . ( ۳۲۸ سال پیش ) هم چنین در زبان پهلوی نیز کلمه کتول از دو واژه کت ً KAT ً به معنای جا و مکان و اول ً UL ً به معنی ً به بالا ً ً سوی بالا و بلند بر ً بکار میرود و کتول به مجموعه آبادیهایی گفته می شود . که در درون دره و شیب واقع شده باشند . و این واژه دارای معانی و تعاریف گوناگونی است .
رابینوی انگلیسی در کتاب مازندران و استرآباد از نظر جغرافیائی این منطقه را بدین وصف آورده است :
ً بلوک کتول در جنوب شرقی استرآباد و در جنوب استرآباد رستاق واقع است حدود آن از کوهستان تا صحرائی است که در دست ترکمنهاست . و محدود است به رود کرک ً KARK ً و جلگه کمالان از شرق به نهر سرخ محله و از شمال به اراضی دوجی و از جنوب به میقان در بسطام طول آن از شرق به مغرب تقریباً ۱۰ مایل و از شمال به جنوب ۳۰ مایل است قسمت عمده آن پوشیده از جنگل است و صحرای علفزار نیز دارد ( ۱۲۸۵تا ۱۲۹۱ هـ . ش ) .

زبان و گویش کتولی

مازندرانی نام یکی از زبان‌های ایرانی است و همچنین به فردی که گویشور آن زبان باشد مازندرانی می‌گویند. زبان مازندرانی یکی از زبانهای شمال‌غربی ایرانی است. البته تا سده‌ی ۵ ه.ق والیان طبرستان به‌ خط پهلوی (پارسی میانه) می‌نوشتند و سکه می‌زدند. زبان پارسی میانه از شاخه زبان‌های ایرانی جنوب غربی است و با مازندرانی تفاوت دارد. دو کتیبه که به خط پهلوی در رسٍکت واقع در دودانگه و گنبد لاجیم سوادکوه به‌دست آمده مؤید این نظر است که گویش طبری یا مازندرانی دارای ادبیات قابل توجهی بوده است. میدانیم که کتاب “مرزبان نامه” به گویش طبری نوشته شده بود و از آن زبان به پارسی دری برگردان شده است. ابن اسفندیار دیوان شعری را به زبان طبری با نام “نیکی نامه” بازگو می‌کند و آن را به اسپهبد مرزبان بن رستم بن شروین نویسنده “مرزبان نامه” نسبت میدهد. در “قابوس نامه” نیز دو بیت به گویش طبری از نویسنده ثبت است. ابن اسفندیار از برخی شاعران این سرزمین که به گویش طبری شعر میگفته‌اند یاد کرده و نمونه‌ای از سروده‌های ایشان را آورده است. در “تاریخ رویان” اولیاءالله آملی نیز ابیاتی از شاعران مازندرانی به گویش طبری ضبط شده است. به تازگی چند نسخه خطی از برگردان ادبیات تازیان به گویش طبری و نسخه‌هایی از برگردان و برداشت تازی نامه به این گویش یافت شده که از روی آنها می‌توان دریافت که گویش طبری در قرنهای نخستین پس از اسلام تازیان دارای ادبیات گسترده‌ای بوده است. مجموعه‌ای از دو بیتی‌های طبری که به “امیری” سرشناس و به شاعری موسوم به “امیر پازواری” منسوب است، در مازندران وجود داشته که “برنهارد درن” شرق شناس روسی نسخه آنها را به دست آورده و زیر عنوان “کنزالاسرار” در سن پطرز بورگ با برگردان ترجمه پارسی چاپ کرده است. مقدسی می نویسد که زبان طبرستان به زبان ولایت قومس و جرجان نزدیک است، جز آنکه در آن شتابزدگی هست.
زبان و گویش کتولی شاخه از زبان تبری مازندزانی بوده اکثر بومیان منطقه و حتی مهاجران به این شهر آمده اند به راحتی این زبان صحبت می کنند البته ریشه این زبان فارسی بوده و شاید کسانی که با این زبان آشنا نباشند در هنگام صحبت چیز هایی از ان را متوجه شوند.
با توجه به اینکه شهر در کنار منطقه فندرسک قرار گرفته شاید کلماتی از زبان فندرسکی وارد این زبان شده باشد.

---

موسیقی و هنر

موسیقی کتولی :

علی آباد کتول از نظر جغرافیایی شرقی ترین مناطق تبری زبان و از اصلی ترین بلوک استرآباد قدیم محسوب می شود . نزدیکی این منطقه با بسیاری از نواحی ترکمن نشین و از سوی دیگر همسایگی با خراسان پیچیدگی شگفتی را در مجموعه فرهنگ شفاهی علی آباد موجب شده است. که میتوان دو جریان بزرگ موسیقیایی یعنی خراسانی و ترکمنی را در بعضی از مقامات موسیقی کتول شاهد باشیم که شاخه تنومند موسیقی کتولی ریشه های خود را از سمت شرق به خاک های خراسان و مناطق ترکمن نشین و کرد نشین آن و از سوی شمال به دشتهای ترکمن نشین دوانده است.

اساس موسیقی کتول :

اساس ساختار موسیقی کتول متکی بر سه مقام آوازی به عنوان هرایی راسته مقام و کله کش است هر چند این سه مقام خود دارای انواع دیگری نیز هستند که به حس مجریان و چگونگی بلندی یا کوتاهی جملات ان به هنگام اجرا بستگی دارد از قدیم الایام خنیاگران کتول این سه مقام را بر اساس سلیقه وذوق فردی واتکا به سنت بداهه خوانی و بداهه نوازی به اشکال مختلفی اجرا نموده اند که پس از شکل گیری و تثبیت به نام انها نامدار شد بر همین مبنا پس از سالیان دراز دهه مقام به مجموعه مقامات موسیقی کتول افزوده شد که هر یک از انها به نام خنیاگران پدید اورنده خوانده میشود از نمونه اینکه مقامات میتوان از مقام علی محمد صنم مقام یحیی گالش ومقام حسنخانی یاد کرد وو جه تمایز بین این مقامها در اجرای پرشتابتر و سریعتر ان است .
بدین معنی که راسته مقامها پر شتابتر سریعتر کوتاهتر و هرایی ها وکله کشها کشیده تر و سنگینتر و طول جملات آن از راسته مقامهای بلندتر میباشدبنابراین هرایی مقدمه وپیش درآمد آهنگهای کتولی و بعد از ان راسته مقامها وسپس کله کشها اوج موسیقی کتولی میباشد که در موسیقی آوازی کتولی خوانده میشوند. بخش دیگر آواز موسیقی کتولی شامل منظومه ها است که منظومه عباس مسکین وعباس گالش از معروفترین آنهاست اخرین بخش از آواز کتولی ریز مقامات کتولی میباشدکه خود از مقامات اصلی گرفته شده است ودر حال حاضر از ریز مقامات بومی کتولی تنها تعداد معدودی در یا د ها مانده است به عکس سایر ریز مقامات مناطق متاسفانه برخی نامهای قدیمی این بخش از موسیقی کتول به فراموشی سپرده شده است وهمه آنها نزد هنرمندان این مناطق باعنوان کلی ریزمقام شناخته میشوند .از همین رو این بخش ازموسیقی منطقه به دودسته تقسیم می شود .دسته اول در ریز مقاماتی که در ادامه راسته مقامات و کله کشها خوانده میشوند. این ریز مقامات از نظرکلی حالت خلاصه شده أی از مقامات منطقه هستند که با شتاب و ریتم تندتری به اجرا در می آورند. حالات ادای کلمات درآنها زیر حلقی میباشد . ریز مقامات گروه دوم شامل ترانه هایی است که اختصاصاً توسط زنان خوانده می شود این دسته از ریز مقامات که از نظر مضمونی به جشنها و عروسی مربوط میشود مانند لاره لاره و دارچینی و حنا حنا … را و همچنین ریز مقاماتی که در مجالس عزاداری خوانده می شود از قبیل سر گریه زبان گریه میتوان نام برد.
موسیقی سازی کتولی (داستانی ، روایتی )
چنانچه بخواهیم به موسیقی سازی علی آباد کتول نیز اشاره نمائیم ناچاریم تا آن رانیز به دسته های مختلفی تقسیم کنیم اما در نگاه کلی می توان سه دسته را نسبت به سایر بخشها پر اهمیت تر دانست . دسته اول مجموعه قطعاتی که در جشنها و عروسیها مورد استفاده قرار می گیرد و ما آز آن پیوسته با عنوان موسیقی مراسمی یاد کرده ایم . این بخش از موسیقی کتول توسط سرنا ودهل بیان می شود که می توان از سه تکه یعنی آروس یاری (عروس آوردن ) ، کشتی گیری . اسب دوانی یاد کرد .
دسته دوم شامل مقامات و قطعاتی است که در پاسخ به مقامات و ریز مقامات آوازی نواخته می شود این دسته کلیه هرائی ها راسته مقامات و کله کش ها را دربر می گیرد و توسط سازهائی چون دوتار و نی و کمانچه نواخته می شود . دسته سوم مجموعه قطعات است که فاقد بیان آوازی است و براساس داستان یا روایت خاصی ساخته شده و از نمونه این قطعات می توان ورساقی ، زارنجی ، شتر ناز و یار خدیجه را نام برد که توسط نی و دوتار و کمانچه نواخته می شوند .

سازها و ادوات اجرائی موسیقی کتول:

اگر چه امروز کلیه سازهای رایج در منطقه کتول هویت بومی یافته اند اما بی تردید در اجرای موسیقی مقامی کتولی نی ودوتار نقشی کلیدی دارند .هر چند کمانچه نیز پس از آنها در اجرای بخشهائی از این موسیقی سهیم است .
نی کتول که از بلند ترین انواع آن در مناطق مختلف ایران است از نظر ساختمانی تلفیقی از لله وای مازندرانی و ید بَقٌم ترکمنی است این نی همچون نی چوپانی مازندران دارای چهار سوراخ در بالا و یک سوراخ در زیر است و لبی آن از بیرون تراشیدی می شود . بلندی ساز حاکی از تشابعه آن با نی ترکمنی است و مانند ید بَقٌم هنگام نواختن بین لبو دندان قرار می گیرد .
دوتار کتولی در دونوع کاسه کوچک و کاسه بزرگ متداول است که نوع کاسه کوچک آن مانند دوتار ترکمنی است و کاسه بزرگ آن مانند دوتارهایث نوازندگان شمالا خراسان است . کلیه دوتارهای کتولی دارای یازده پرده می باشند و تکنیکهای اجرائی این ساز به روشهای دوتار نوازی بخش ترکمن شبیه است .
کمانچه های کتولی نیز دردونوع کاسه کوچک و کاسه بزرگ مشاهده شده است کمانچه های کاسه کوچک شبیه کمانچه نسائی ترکمنی است اما هویت کمانچه کاسه بزرگ آشکار نیست ، کمانچه کتول سه سیم است .و شیوه های اجرائی آن آمیزه أی از تکنیکها ی نوازندگان مازندرانی و ترکمنی است .
از دیگر سازهای کتول باید از شمشاد یاد کرد این ساز شباهت تمامی با سیکاتک مازندرانی دارد سازی زبانه دار است که دارای شش سوراخ در بالا و یک سوراخ در زیر است این ساز مانند سیکاتک مازندرانی همراه با مهاجرت کولیان غر بالند که از سازندگان حرفه أی آن بوده اند متروک شد جنس این ساز از چوب شمشاد و یا نی خیز ران است .
سرنای کتول نیز از سرنای شمال خراسان اخذ شده است اما نوازندگان کتول مانند سرنا نوازان مازندرانی تنها از صدای بم آلان استفاده می کنند . سرنای کتول دارای یک سوراخ در بالا ویک سوراخ در زیر است .
از سازهای کوبه أی کتول باید از دیل یا دهل نام برد دهل کتول مانند دهل های جداره کوتاه خراسانی است این دهل در واقع در جهت اجرای ریتمهای موسیقی مراسمی کتول جایگزین نقاره مضاعف مازندرانی شده است .
از ادوات کوبه أی موسیقی کتول باید از دس دایره نام برد که همانند دس دائره مازندرانی است این ساز در جشنهای عروسی توسط زنان نواخته می شود