نوروز در زنجان با جلوه هاي شگفت انگيز
گزارش از: جواد شهبازي
استان زنجان با مساحتي بالغ بر 22164 كيلومتر مربع بين 47 درجه و 10 دقيقه تا 90 درجه 26 دقيقه طول شرقي و 35 درجه و 33 دقيقه تا 37 درجه و 15 دقيقه عرض شمالي از نصف النهار گرينويچ، در ناحيه شمال غرب كشور قرار دارد.
از طرف شمال به استان اردبيل، از شمال شرق به استان گيلان، از شرق به استان قزوين، از جنوب به استان همدان، از غرب به استان كردستان و آذربايجان غربي و از شمال غرب به استان آذربايجان شرقي محدود است.
استان زنجان همانند ساير نقاط ايران اسلامي پر از آثار ديدني و باارزش مذهبي، فرهنگي، تاريخي و طبيعي است و بدون اغراق تنها ذكر فهرست گونه آن ها مقاله اي طولاني خواهد بود. بنابراين شايسته تر بود كه به معرفي نمونه اي از اين آثار بپردازيم. بجرأت مي توان گفت غارهاي طبيعي موجود در استان از زيبايي و جذابيت هاي گردشگري بي نظير و بكري برخوردار است كه خود جلوه اي از جمال و قدرت لايزال الهي است.
غارهاي ديدني استان زنجان
موقعيت جغرافيايي غار كتله خور:
غار عظيم و زيباي كتله خور در 165 كيلومتري جنوب باختري استان زنجان قرار گرفته كه از طريق جاده آسفالته زنجان- سلطانيه خدابنده- گرماب و از طريق جاده زنجان- بيجار- گرماب و همچنين از طريق جاده همدان- كبودرآهنگ نيز قابل دسترسي است. اين غار از شهر گرماب، حدود 7 كيلومتر فاصله دارد.
وجه تسميه غار
براساس بررسي هاي انجام شده كتله خور معاني مختلفي مثل: تپه خورشيد- روستاي بدون خورشيد و غيره دارد و مناسبترين معني بدست آمده يك كاربرد تركي بوده كه كتله به معني پستي و بلندي و ناهمواري هاي داخل غار و خور به معني راحتي و آساني است كه به صورت كلي به معني پستي و بلندي هاي راحت و دنج مي باشد.
طبق نظريه هاي علمي و نقشه هاي زمين شناسي غار كتله خور در دل كوه ساقيزلو در آهك هاي اليگوميوسن مربوط به دوران سوم زمين شناسي به وجود آمده و مي تواند حدود 30 ميليون سال قدمت داشته باشد. زمان كشف اين غار توسط انسان، سوم است. پيدايش اين دهانه تا سال 1372 به صورت طبيعي بود از اين سال توسط معاونت عمراني استانداري زنجان تعويض و بازگشايي شد. در كاوش هاي اوليه توسط اين ارگان با حدود 15 متر امتداد به سمت چپ به دهليز كنار غار مربوط مي شد، كه بعدا به موازي ورودي غار نيز راهي از بيرون به اين دهليز باز شد و الآن به صورت سالن انتظار استفاده مي شود و ورودي اوليه اين دهليز به منظور جلوگيري از آسيبهاي احتمالي بسته شده است.
اين مكان را افراد محلي يورت يئري مي گفته اند كه به زبان تركي به محل زندگي افرادي اطلاق مي شود كه تعدادي اسكلت انسان و تكه هايي سفال قديمي در اين محل پيدا شده و براساس بررسي هاي متعلق به اواخر هزاره دوم قبل از ميلاد مي باشدكه در اين مكان گم يا دفن شده اند.
اين غار به صورت 3 طبقه خشك و طبقه چهارم به بعد مسيرهايي نيز به صورت آبي است و زمين شناسان وجود چهارطبقه ديگر را تا سفره آب هاي زيرزميني نيز احتمال مي دهند كه در سال 2003 ميلادي حدود 30 كيلومتر از مسيرهاي متعدد غار توسط زمين شناسان آلماني و سوئيسي نقشه برداري شد و از سال 72 تاكنون تقريبا 2/5 كيلومتر آن به صورت رفت و برگشت آماده بازديد شده است.
ورودي اين غار تا سه راهي اول مسير به حالت سينه خيز بوده و تمامي سقف و قسمت هايي از كف غار دستكاري شده كه رفته رفته دستكاري داخل غار كم شده و به صورت طبيعي با نورپردازي هاي انجام گرفته قابل بازديد است. گفته مي شود اين غار از لحاظ وسعت دومين غار جهان و از لحاظ زيبايي اولين غار جهان است.
در داخل غار، ابزار، ادوات، تيغه هاي سنگي و استخوان حيوانات شكاري به مقدار فراوان ديده مي شود. آنچه كه بيشتر از همه درخور بررسي، مطالعه و اهميت است، آثار معماري موجود در غار و محصور نمودن فضاهاي زيستي و تعيين حريم ها و مطرح بودن مالكيت در آن مي باشد كه به نظر مي رسد احداث حدود 4 كيلومتر راه، دسترسي سواره را جهت انتقال تجهيزات و بررسي دقيق تر و سيستماتيك ضروري مي سازد تا با سرمايه گذاري در آن به جهت ايجاد اماكن توريستي و سياحتي مورد بهره برداري قرار گيرد. علاوه بر آن صخره هاي جنوبي غار از سنگ هاي مرمر سبز بسيار ارزنده تشكيل يافته كه مي تواند مورد بررسي و بهره برداري و استخراج قرار بگيرد.
علي شهر ري، سايت تاريخي سگزآباد و تپه زاغه دشت قزوين كه اقوام ساكن و بومي در فلات ايران به حيات خود ادامه داده و پس از طي دوران نو سنگي طريق تعالي پيموده و به تمدن شاياني رسيده است، به طوري كه آثار تكنيكي و هنري آنها انسان قرن بيستم را به تعجب و تحسين وامي دارد و با عنوان تمدن فلات ايران و يا تمدن سفال نخودي رنگ معروف است، به طور گسترده در منطقه وجود ندارد و با بررسي هاي به عمل آمده تنها چند مورد در آن ديده مي شود كه ادامه تمدن دشت قزوين، از اوايل هزاره پنجم تا اواخر هزاره دوم قبل از ميلاد را نشان مي دهد.
البته اين تنها مورد در منطقه كوهستاني استان زنجان نيست بلكه مناطق كوهستاني ديگر همانند منطقه مازندران، گيلان، كردستان نيز داراي همين ويژگي است. دليل اين مسئله به احتمال زياد صعب العبور بودن مناطق ياد شده است كه ارتباط اقوام مستقر در اين نواحي را مشكل ساخته و موجب ركود تمدن در استقرارهاي انساني در ناحيه شده است. بدين جهت زمان عصر نو سنگي در اين مناطق به طول انجاميده و در نتيجه اقوام مستقر در اين منطقه تا اواسط هزاره سوم قبل از ميلاد به روش شكارورزي ادامه حيات داده اند.
غار تاريخي گلجيك زنجان:
اين غار در 35كيلومتري جنوب غربي شهرستان زنجان در ارتفاعات مشرف به روستاي حاج آرش از توابع شهرستان زنجان واقع شده است. درحال حاضر دسترسي سواره به آن امكان ندارد. اين غار عظيم به طور طبيعي از فرسايش سنگهاي آهكي موجود در غار پديد آمده و با داشتن آب وهواي مناسب، داخل آن مأمن انسان دوران پيش از تاريخ بوده است.
ابعاد آن 700متر در 100 متر و ارتفاع تقريبي آن 50 متر است. داخل غار آثار زيستي انسان در دوره آشولين تا بردوستين متعلق به 16تا 30 هزار سال قبل از ميلاد را نشان مي دهد.
غار خرمنه سر زنجان:
اين غار در كوه بلند و سربه فلك كشيده «خرمنه سر» در سمت شمالي روستاي شاه نشين و يا به اصطلاح متداول و معمولي محل (شانيش) واقع شده و غار عظيم خرمنه نيز در دل اين كوه و در ارتفاع 1600 متري از سطح دريا قراردارد.
براي رسيدن به دهانه غار بايد از بستر رودخانه اي كه از كوه هاي شمالي شانيش سرچشمه مي گيرد همچنين از ميان درختان سرسبز و زيباي زيتون و انجير گذشت و به سوي ارتفاعات شمالي پيش رفت، در نزديكي قله كوه خرمنه سر دهانه مشبك و پنجره مانند و دراين حال نسبتا وسيع غار خرمنه سر واقع شده است. اين دهانه ربطي به غار اصلي ندارد و نبايد به جاي مدخل غار اصلي منظور شود.
پيداشدن ظروف شكسته سفالين حاكي از اين است كه در گذشته هاي دور اين غار محل زندگي يا پناهگاه قوم و قبيله اي بوده است.
مطالعات سطحي در دوره استقرار كاملا روشن و متمايز را عرضه مي نمايد. دوره نخستين شامل ابزار و ادوات سنگي و تيغه هاي سنگ چخماق متعلق به زندگي غارنشيني انسان پيش از تاريخ است كه تعيين قدمت آن با اطلاعات موجود و بدون مقايسه با آثار شناخته شده و انجام آزمايش هاي لازم كاري بس دشوار خواهدبود ولي آنچه مسلم است قدمت استقرار دوره نخستين دراين غار تاريخي پيش از هزاره پنجم قبل از ميلاد است.
دوره دوم آثار زيستي مشخص و روشن است؛ آثار سفالي و ادوات زيستي موجود در اتاق ها و دهليزها، متعلق به اوايل قرن چهارم هجري قمري است.
اين غار تاريخي با قلعه شميران يا سميران كه امروزه به نام مجموعه تاريخي قاسم آباد در ساحل راست رودخانه قزل اوزن قرارگرفته، در ارتباط است به عبارت ديگر سركردگان حكومت كنگريان از اين غار به عنوان پناهگاه درمقابل فشارهاي سياسي بغداد استفاده مي كردند.
به طور كلي اين منطقه برخلاف فلات مركزي ايران كه استقرارهاي پيش از تاريخ تا دوران آغاز ادبيات لاينقطع قابل تعقيب و بررسي است به لحاظ كوهستاني و صعب العبوربودن آن يك ابهام ده هزارساله را نشان مي دهد، به عبارت ديگر ادامه و ارتباط تمدن هاي مستقر در تپه حصار دامغان، تپه سيلك كاشان، تپه چشمه. همچنين فسيل هايي نيز در داخل غار پيداشده كه چند مورد آن اسكلت جانوران امروزي نبوده و متعلق به دوره هاي قبل مي باشد كه تشخيص كامل آن مستلزم بررسي هاي علمي است. چند مورد آن به طور طبيعي از بين رفته و تنها مورد كامل آن نيز متأسفانه به دليل رفت و آمد افراد قبل از حفظ و احياي دولت كه اين رفت و آمد چون به صورت ناآگاهانه بوده، باعث از بين رفتن سر اين جانور شده است و از فسيل هاي ديگر وجود دوكفه اي ها را در اين غار مي توان نام برد. نمونه اي از دوكفه اي ها به نام پكتن بوده كه فقط متعلق به اواخر دوره سوم زمين شناسي است. و در برآورد سن غار نيز بسيار كمك كرده و اكنون تنها موجود داخل غار به علت نبودن تغذيه و نور كافي فقط خفاش است كه در زمان غروب جهت تغذيه در ورودي غار رفت و آمد دارند. آب و هواي داخل غار در قسمت هاي مختلف شرايط متفاوتي را نشان مي دهد.

+ نوشته شده در  چهارشنبه ۲۴ اسفند ۱۳۹۰ساعت 17:55  توسط سيد مصطفي محمدزاده   |