شاهکارهای ادبی
حذف بعضی حروف
سید حسن فاطمیشعر بی نقطهی
آقای ابوالحسن صادقی در مورد امام مهدی(ع) مورد توجه بازدیدکنندگان گرامی
قرار گرفت. مناسب دانستیم نمونه هایی از «شاهکارهای ادبی» را بیاوریم تا
کسانی که علاقه مند به خلق آثاری از این قبیل هستند، از آنها الگو گیرند.
در صورتی که بازدیدکنندگان گرامی چنین نگاشته هایی داشتند ـ هرچند در قالب
شعر نباشد ـ امید که جهت درج در وبلاگ در اختیارمان قرار دهند.سلسله مقالاتی در پنج قسمت از اینجانب با عنوان «شاهکارهای ادبی» در مجله ی «آینه پژوهش» نشر یافت:
قسمت اول، فروردین و اردیبهشت سال 1375، شماره 37
قسمت دوم، خرداد و تیر 76، ش 44
قسمت سوم، آذر و دی 76، ش 47
قسمت چهارم، مهر و آبان 77، ش 52
قسمت پنجم، مهر و آبان 80، ش 70
در
آن مقالات نمونه های فراوان از صناعات ادبی زیبا و شگفت را با ذکر منبع
آوردیم. منتخباتی از آن موارد را در اینجا می آوریم. نمونه عبارتهایی که می
آوریم تنها آغاز آنهاست.
حذف الف
الف) حرف الف بیشترین کاربرد را در زبان عربی دارد. امام علی(ع) بی درنگ و بی تأمل خطبه ای بی الف خواند:
حمدت
من عظمت منته، وسبغت نعمته، وسبقت رحمته غضبه، وتمت کلمته، ونفذت مشیئته،
بلغت قضیّته، حمدته حمد مقر بربوبیته، متنصل من خطیئة، متفرّد بتوحیده ...
ب) شعری بی الف از سید ابوالقاسم ریاضی در مدح امام علی(ع):
نزد حیدر شیر حق یعنی علی
که ولیّ گردیده در نصّ جلی
هم نخستین مرد در گفت فصیح
بعد پیغمبر بوعظش چون مسیح
حذف حروف نقطه دارالف) خطبه ای بی نقطه از امام علی(ع):
الحمد
لله الملک المحمود، المالک الودود، مصوّر کل مولود، ومال کل مطرود، ساطح
المهاد، وموطل الاطواد، ومرسل الامطار، ومسهل الاوطار، عالم الاسرار
ومدرکها...
ب) نامه ی بی نقطه از میرزا عبدالوهاب به ناصر الدین شاه:
گرد
درگاه داور دارا همال، مهر کرم هلال علم، ملک الملوک عالم، مالک الملک
ممالک ساحل ورطه مهالک، واسطه سلک اعوام و دهور، محرّک ادوار ماء وحور...
حذف حرف را
واصل
بن عطا حرف «را» را نمی توانست تلفظ کند. سوره برائت را به او دادند تا
بخواند. وی آغاز آن را (برائة من اللّه ورسوله الی الذین عاهدتم من
المشرکین فسیحوا فی الارض اربعة اشهر) همان موقع به گونه ای کلمات هم معنا
را به کار برد که حرف «را» در آنها نباشد:
عهد من اللّه ونبیّه الی الّذین عاهدتم من الفاسقین فسیحوا فی البسیطة هلالین هلالین.
حذف کاف و را
از محمد بن احمد بن طباطبا (م 322 ق) جد سادات طباطبایی حسن آباد:
یا سیّداً دانت له السادات
وتتابعت فی فعله الحسنات
وتواصَلَت نَعْماؤهُ عندی فلی
منه هِبات خلفَهنّ هبات
حذف حروف نقطه دار و الف
خطبه ی اثنی عشریه از جمال الدین محمد شریف کرمانی:
حُمده
وِرد وَرَدَ و رَدَّ کلّ وِردٍ مطهّر، ومدحه وَرد وَرَدَ و رَدَّ کلَّ
وَردٍ معطّر، حمده مُسکِر وسُکَّر سَکَرَ سُکرَ محمود، ومدحه رَوحُ روحٍ
رَوحَ ممدود، هو ممدوح وَحدَه وحدُّه حمدُ کلٍّ له کُلَّه...
حذف الف و را
از رضاقلی خان هدایت:
قد من شد چو دو زلف نجم دوست نجم
دل من شد چو دو چشم دژم دوست دژم
دل دژم گشتم و قد چفته و زین گونه شود
دیده چون چشم دژم بیند و زلفین نجم
حذف واواز علی بن حسین همدانی:
برق ذکرت به الحبائب
لما بدا فالدمع ساکب
امدا معی منهلّة
هاتیک ام غزر السحائب
حذف حروف بی نقطه
از مقامات حریری:
فَتَنَتنی فَجَنَّنَتنی تَجَنّی
بِتَجَنٍّ یَفتَنُّ غِبَّ تَجَنّی
شَغَفَتنی بِجَفنِ ظبیٍ غضیضٍ
غَنِجٍ یَقتَضی تَغَیُّضَ جَفنی
حذف همه ی حروف بجز پنج حرف میم، واو، ها، لام، الفاز صدرالافاضل:
الا
لا الاء اِلّا اَلاءُ الاله، اَله مؤلهوه له لما لاه، و وَله مُهلوه
اِملاها لمَّا لاه، اَلا لا اَولَ الّا الی اللّه، و لَا لآلَائه اَلا همال
لا اِلاَه، للاُمم و لاللمَلل الّا الله.
منقوط و غیر منقوط
مصراع
اول از رباعی زیر، حرفی منقوط و حرفی غیر منقوط؛ مصراع دوم دو حرف منقوط و
دو حرف غیر منقوط؛ مصراع سوم سه حرف منقوط و سه حرف غیر منقوط و مصراع
چهارم چهار حرف منقوط و چهار حرف غیر منقوط است:
تا بر چه نسق وجه تو زد چرخ رقم
کان شمع نظر کشیده نیکو بقلم
هرگز بجمال جز تو دستش ندهد
آراستنی چو صورت چین عالم
حذف حروف بی نقطه و موصّل
در
بیتهای زیر علاوه بر آنکه تمام حروف نقطه دارند، تمام حرفها را می توان به
هم وصل کرد. به عبارت دیگر حرفهایی مثل واو و دال که به حرف بعد نمی چسبند
در آن به کار نرفته:
فتنتنی فجنّتنی تَجَنّی
بتجنٍّ یفتنّ غبّ تجنّی
شغفتنی بجفن ظبی غضیض
غنج یقتضی تغیّض جفنی
عاطل العاطلدر
این صناعت، گذشته از اینکه حروف نقطه دار استفاده نمی شود، از حروفی که
نام آنها هم نقطه دارد به کار نمی رود. یعنی این حروف: الف، سین، عین، کاف و
میم.
از ناصیف یازجی:
حول درٍّ حلَّ وَرد
هل له للحُرّ وِرد
لحَصورٍ حُلوِ وَصلٍ
وِردُه للصحو طَرد
منفتح
تنها حروفی استفاده شده که هنگام خواندن، دهان باز می ماند:
ای دیده رخ نگار دیدن خطر است
ای دل سر این رشته کشیدن خطر است
هان تا نچشی ز ساغر عشق دگر
زنهار دلا زهر چشیدن خطر است
مقطوع
حروفی که به حرف بعد وصل می شوند حذف شده مگر در آخر کلمه باشند. از صفی الدین حلی:
اذا زار داری زورٌ ودود
اود واورده ورد ودی
وان رام زادی اذاً ورد
اداوی اذاه رام وردی
یک رباعی
میرزا امین نصرآبادی یک رباعی با این ویژگی ها دارد:
حروف مصراع اول مقطوع(هر حرف به حرف بعد نمی چسبد) و نیز یک حرف نقطه دار و حرف دیگر بی نقطه است.
حروف مصراع دوم دو به دو به هم چسبیده اند و دو حرف با نقطه و دو حرف بی نقطه است.
مصراع سوم سه حرف سه حرف به هم چسبیده اند و سه حرف منقوط و سه حرف غیر منقوط است.
کلمات مصراع چهارم چهار حرفی است و کلمه ای منقوط و کلمه دیگر غیر منقوط است:
آن آب رخ رزم زدی دی آذر
تن عاجز ساخت هم پی کوشش سر
تیغ گهرینش همه بین لعل یثن
مهمل پیشش حمله چینی عسکر
رقطاءیک حرف نقطه دار و یک حرف بی نقطه. از ناصیف یازجی:
وندیم بات عندی
لیلةً منه غلیل
خاف من صنع جمیل
قلتُ لی صبر جمیل
خیفاء
یک در میان یک کلمه کاملا نقطه دار و کلمه ای بی نقطه است:
المملوک فیض الله
نُخَب حلمک یبث هما
یَجُثّ لَهَمّا یُغِثّ طبعا
یضب و صدراً یذب
جناس ملمّعتمام حروف یک بیت یا یک مصرع نقطه دار و تمام حروف یک بیت یا مصرع بعدی بی نقطه باشد. از ناصیف یازجی:
اَسمرُ کالرمح له عامل
ییُغضی فَیَقضی نَخِب شَیِّق
مسک لماه عاطر ساطع
فی جنّةٍ تشفی شجٍ یَنشَق
+ نوشته شده در دوشنبه ۱۵ اسفند ۱۳۹۰ساعت 22:58 توسط سيد مصطفي محمدزاده
|
