درختان ميوه

باغ ايراني مظهر نظم و ثمر بخشي است. درگذشته در باغهاي تاريخي‌، درختان ميوه بخشي مهمي‌از باغ بوده و كاشت آنها درميان كرت‌ها طبق قاعده و قانون و نظم خاص صورت مي‌پذيرفت. علاوه بر اقليمهاي متفاوت ايران كه در كاشت و انتخاب درختان ميوه در يك باغ موثر هستند، در قديم كاشت درختان ميوه داخل يك باغ نيز بسته به شرايط هر قسمت از باغ متفاوت بود.

هلو

Prunus persica  از تيره Rosaceae با نام انگلیسیpeach که به یک سری از رنگ های نارنجی مایل به صورتی اشاره دارد. هلو دارای یک هسته سخت، گوشت زرد، یا نسبتاً سفید و پوستی مخملی می باشد. بر اساس چسبیدن گوشت به هسته این میوه به دو دسته هسته جدا و هسته چسب تقسیم می شوند. ارتفاع آن بين 3 تا 5 متر است. برگهاي آن كنگره‌اي و غالباً در قاعده غده‌دار است. گلهايش به پنج قسمت و به رنگ صورتي كم رنگ و پررنگ است. پوست آن پرزدار ولي در واريته شليل صاف مي‌باشد.درخت هلو در بيشتر نقاط دنيا وجود دارد و مشهور است كه اصل درخت از ايران آمده است ولي بعضي معتقدند اصل آن از چين مي‌باشد. یکی از میوه هائیکه تا حد زیادی با هلو ارتباط دارد شلیل است. ارتباط شلیل ها با هلو تا حدی است که در واقع گاهی اوقات محصولات هلو حاوی تعداد کمی شلیل هستندو برعکس.

 درخت هلو در زميني كه خاك آن رس آهكدار و يارس شني است محصول زياد مي‌دهد. در آب و هوای گرم بهتر نتیجه میدهد و در نقاط سرد یا معتدل به خوبی مناطق گرم رشد ننموده و محصول خوبی نخواهد داد و در این منطق باید این درخت را در گرمترین نقطه باغ بکارند و درختان را به فرم های پهن پاکوتاه پرورش دهند. فاصله این درختان از یکدیگر حداکثر 5 متر در نظر گرفته می شود در اراضی قابل نفوذ که زود گرم می شود آن را می کارند و به عکس در اراضی رسی یا سدر نباید آن را کاشت . بعضی از انواع آن مستقیماً بوسیله هسته ولی انواع بیشتر آن بوسیله پیوند تکثیر می شوند. این درخت اکثرًا روی شاخه های یک ساله است بنابراین جوانه گل روی شاخه های چون ظاهر می شوند و هرس درخت هلو با توجه به این نکات باید صورت بگیرد.

هلو دارای انواع زیادی است هلو دارای کرک و هسته به گوشت چسبیده یا هسته آن به آسانی از میوه جدا می گردد نوع دیگر شفتالو است که میوه آن بودون کرک و رقم دیگر شلیل اس. میوه این درخت اکثرًا روی شاخه های یک ساله است بنابراین جوانه گل روی شاخه های جوان ظاهر می شوند و هرس درخت هلو با توجه به این نکات باید صورت بگیرد.

 
زدیاد گیاهان

هدف علم ازدیاد گیاهان ، افزودن به تعداد گیاهان با حفظ ویژگیهای ارزشمند آنها می‌باشد. برای این منظور گیاهان به روشهای جنسی (Sexual) و یا غیر جنسی (Asexael) تکثیر می‌شوند. اکثرا در طبیعت ، گیاهان از طریق بذر به ادامه نسل می‌پردازند. هر کدام ازبذرها از نظر ژنتیکی ساختار منحصر به فرد خود را دارند که ناشی از آمیختگی والدین می‌باشد.

برای تولید مثل موفق گیاهان توسط انسان سه جنبه مختلف مورد نظر می‌باشد. داشتن اطلاعات عملی و مهارتهای لازم جهت ازدیاد گیاهان ، نظیر کشت بذر ، نهال و نشا ، پیوند زدن ، تهیه قلمه و ریشه‌دار کردن آن هنر ازدیاد نباتات بشمار می‌آید، داشتن اطلاعات لازم در مورد رشد و نمو ساختار گیاه و شرایط رشدکه علم ازدیاد گیاهان محسوب می‌شود. جنبه سوم ، داشتن اطلاعات کافی در مورد روشهای ازدیاد گونه‌های مختلف گیاهی می‌باشد.

تکثیر جنسی گیاهان

تکثیر جنسی گیاهان شامل ترکیب یاخته‌های جنسی نر و ماده و تشکیل بذر می‌باشد. تکثیر جنسی با نصف شدن و کاهش کروموزومی گامتهای نر و ماده ، آغاز می‌شود و بعد از لقاح تعداد کروموزومها به تعداد اولیه افزایش می‌یابد و با بوجود آمدن ژنوتیپهای جدید همراه است.

فرآیند زایشی گیاه  شامل  : تشکیل گل(گل انگیزی ،گل آغازی، اختصاصی شدن وتشکیل گل و  شکوفایی)

 تشکیل بذر

جوانه زدن بذر

مزایای ازدیاد جنسی :

امکان انبار کردن بذر در شرایط مناسب و کشت آن در سالهای بعد ، ارزان و اقتصادی بودن ازدیاد توسط بذر ، عدم انتقال بیماریهای ویروسی توسط بذر ، سازگار بودن بذر به شرایط متغیر محیطی ، امکان ازدیاد اکثر گیاهان زراعی ، تکثیر پایه‌های بذری برای درختان میوه ، ازدیاد کلونهای اصلاح شده توسط بذر و ... از مزایای تکثیر جنسی گیاهان محسوب می‌شوند.

تکثیر غیر جنسی گیاهان

در تولید مثل غیر جنسی ، تقسیم یاخته‌ای بدون کاهش کروموزومی اساس کار می‌باشد. بطوریکه گیاهان تولید شده حاوی اطلاعات ژنتیکی پایه مادر می‌باشند. تقسیم یاخته‌ای توسط سلولهای غیر جنسی (سوماتیک) انجام می‌گیرد. تقسیم مستقیم یاخته‌ای عامل تشکیل بافت پینه در محل زخم و باززایی و بهبود زخم است و تکثیر رویشی را بوسیله قلمه ، پیوند و خوابانیدن شاخه ممکن می‌سازد. این روش تکثیر در کشت بافت نیز مطرح بوده و می‌توان گیاهان جدید را از این طریق تولید نمود. سلول رویشی زنده گیاهان ، دارای قدرت تولید یک گیاه کامل می‌باشد و این پدیده را قدرت خودسازی (Totipotency) می‌نامند و گیاه تولید شده بطور کامل اطلاعات ژنتیکی یاخته های مادری را خواهد داشت.

روشهای ازدیاد غیر جنسی گیاهان  قلمه زدن

                                               خوابانیدن شاخه

                                                 پیوند زدن

                                               ازدیاد بوسیله ساختارهای رویشی

                                              ریزازدیادی

مزایای ازدیاد غیر جنسی

تولید گیاهان یکدست و متجانس و شبیه پایه مادر ، کوتاه کردن دوره نونهالی ، ازدیاد گیاهان بکربار ، کنترل شکل و مراحل رشد و گوناگونی روشهای غیر جنسی ، از مزایای این روش تکثیر محسوب می‌شود.

معایب ازدیاد غیر جنسی گیاهان

از معایب ازدیاد غیر جنسی پر هزینه بودن و امکان انتقال عوامل بیماریزا توسط این روش می‌باشد. از عوامل بیماریزا می‌توان به قارچها ، باکتریها و ویروسها اشاره کرد.

ازدیاد درخت  هلو

هلو را به وسيله كاشتن هسته و پيوند زدن تكثير مي‌كنند.

درختان  خزانه ای میوه هلو توسط کوپیوند سپری )شکمی ) و یا قاشی بر روی پایه های دانهال  ازدیاد می شوند.کوپیوند پاییزه بسیار معمول است ، اما کوپیوند بهاره و یا کوپیوند جودرو ( در نواحی که فصل رشد طولانی دارند ) نیز انجام می شود .برخی از ارقام هلو را می توان از طریق گرفتن نرم تیل های آبدار و برگدار در بهار و تابستان و تیمار آنها با یک ماده ی تسهیل کننده ی ریشه زایی و ریشه دار کردن در یک بستر ازدیاد تکثیر کرد .هم چنین در نواحی دارای زمستان های ملایم برخی از ارقام هلو را می توان با سخت تیل ازدیاد کرد به شرط اینکه با اسیدایندول بوتیریک ( 4000 قسمت در میلیون برای 5 ثانیه ) تیمار شده و آنگاه در پاییز در خزانه کشت شوند.بصورت تجاری تکثیر هلو توسط تیل انجام نمی شود اما ممکن است در آینده از تیل نیز استفاده شود .

بذر : بذر هلو را می توان علاوه بر خزانه در محل اصلی نیز کاشته و در همان محل پیوند بزنند.

پیوند: پایه درخت هلو را می توان از کاشتن بذر هلو ، بادام ، شلیل ، و آلو تهیه نمود که البته پایه هلو و شلیل ارجحیت دارد . در روش ازدیاد هلو به وسیله پیوند جوانه در نهالستان ها اکثرا از نهال های بذری به عنوان پایه استفاده می شود .برا ی این منظور بذرها به مدت 3 ماه تحت معرض چینه سرمایی قرار می گیرند.پایه های بذری هلو ریشه های نازک حاصل نموده و به نماتد حساس می باشند .

دانهال های هلو رضایت بخش ترین پایه برای هلو هستند و جز در مواردی که برخی از شرایط ویژه ایجاب می کنند که پایه های دیگری بکار برده شوند می بایستی مورد استفاده قرار گیرند.معمولا بذرهای ارقام Alberta ، Halford ، Rutgers Red Leaf  و Lovell بکار برده می شوند زیرا بخوبی تنژیده و دانهال هایی پر رشد تولید می کنند .اما ارقام بذری این ارقام در برابر نماتدهای زگیل ریشه مقاوم نبوده و در مناطقی که این مشکل وجود دارد می بایستی پایه های مقاوم هلو بکار گرفته شوند.بذرهای ارقام هلو که دارای میوه هایی زودرس می باشند نباید مورد استفاده قرار گیرند زیرا معمولا درصد تنژگی آنها پایین است .بهتر است که بذرها از محصولات فصل جاری گرفته شوند زیرا زیوایی( قوه نامیه ) آنها در هر سال کاهش می یابد .بذرهای ارقام Lovell وNemaguard که از درختان عاری از ویشه گرفته شده اند موجود بوده و در صورت امکان می بایستی از آنها استفاده شود .ریشه های هلو نسبت به نماتدهای مولد زگیل ریشه (Meloidogyne spp ) به ویژه در خاک های شنی بسیار حساس می باشند .آنها هم چنین به نماتد زخم ریشه Pratylenthus vulnus نیز حساس هستند. رقم Nemaguard که یک پایه ی دو رگه بین P.davidiana  و Prunus persica بوده و توسط وزرات کشاورزی ایالات متحده در سال 1959 بوجود آمده است ، دانهال هایی یکنواخت تولید کرده و در برابر M.incognita و M.javanica مقاوم بوده و درختانی قوی ایجاد می کنند که ریشه های آنها کاملا مستقر می باشد.اما رشد برخی از ارقام هلو و آلو بر روی آن خوب نبوده و گیاهان حاصله در برابر پوست مردگی اسپیکه ای و پوسیدگی طوقه حساسیت از خود نشان می دهند در مناطق سردتر کشت هلو رقم Nemaguard در برابر سرما مقاوم نیست .یک پایهی بسیار مقاوم در برابر سرمای زمستانه که Siberian C نام داشته و دمای خاک 11- درجه سانتی گراد را تحمل می کند در سال 1967 در ایستگاه پژوهشی هارو وابسته به وزرات کشاورزی کانادا در شهر ونتاریو بوجود آمد .این پایه در خاک های سبک شنی خوب رشد می کند و رقم پیوندک را حدود 15% پاکوتاه می کندواما نسبت به نماتدهای زگیل ریشه و زخم ریشه حساس است .درختان خانه ای مستقربر روی ریشه های هلو هنگامی که بر روی خاک هایی کاشته می شوند که قبلا زیر کشت درختان هلو بوده اند غالبا رشد نامطلوبی دارند .ریشه های هلو به قارچ ریشه ی بلوت ، پوسیدگی طوقه ، سرطان طوقه و پژمردگی Verticillium حساس می باشند .  در خاک های آلوده به نماتد از پایه های شلیل استفاده می شود عمر اقتصادی درختانی که پایه های بذری هلو دارند 10-15 سال می باشد .

زردآلو : دانهال های زردآلو در پاره ای از مواقع بعنوان پایه هلو بکاربرده می شوند.جوش خوردن پیوندگاه همیشه موفقیت آمیز نیست اما بسیاری از درختان و باغ های تجاری میوه با استفاده از این ترکیب بوجود آمده اند تا سالهایی زیاد تولید نسبتا خوبی داشته اند .بنظر می رسد که دانهال های زردآلویBlenhein در مقایسه با رقم  Tilton پایه های بهتری برای هلو می باشند .ریشه ی زردآلو در برابر ژگیل ریشه بسیار مقاوم است اما نسبت به نماتدهای زخم ریشه حساس است .در خاک های آهکی و یا آلوده به نماتد ، پایه های بذری زردآلو بکار برده می شود اما احتمال ناسازگاری موضعی بین پایه و پیوندک وجود دارد .

بادام : دانهال های بادام با موفقیت محدودی بعنوان پایه برای هلو مورد استفاده قرار می گیرند .درختانی که با این ترکیب پدید می آیند رشد خوبی دارند اما این ترکیب طور کلی رضایت بخش نیست .غالبا درختان حاصله پاکوتاه بوده و به کوتاه عمری گرایش دارند .در خاک های خشک ، شنی و یا سنگلاخی می توان از پایه های بادام استفاده نمود .اما عمر اقتصادی درختان کاهش یافته ، رشد عرضی پایه بیشتر از پیوندک می باشد و احتمال ناسازگاری پایه و پیوندک وجود دارد .به طور کلی پایه های زردآلو و بادام برای هلو توصیه نمی شود .

در خاک های سنگین و مرطوب از پایه های گوجه استفاده می شود اما بدلیل کوتاه بودن دوره فعالیت پایه های گوجه برای ارقام دیررس هلو مناسب نمی باشند.

پایهGF677 که دورگ بادام و هلو است ، مقاوم به خاک های آهکی و کلروز می باشد .

پایه میسوری برای پاکوتاه کردن هلو مناسب است .

Western sand cherry ( P.besseyi) : هنگامی که این پایه در آزمایش هایی محدود بعنوان پایه کوتاه کننده برای چندین رقم هلو بکار برده شد آشکار گردید که با آن که پیوندگاه بسیار عالی جوش خورده بود 40 % درختان خزانه از بین رفتند اما بقیه درختان خوب رشد کرده و درختان پاکوتاه نمونه ای که دارای برگ های سبز تیره و سالم بودند تولید کردند . این درختان در سال 2 یا 3 پس از انتقال به باغ میوه هایی با اندازه عادی بوجود آوردند.

پیوند زدن

 در حقیقت عبارت از زخم کردن و قطع مقدار زیادی از شاخ و برگ گیاه و بعداً مجبور کردن دو نبات مختلف به زندگانی با یکدیگر است، تغییرات فیزیولوژیکی و بیولوژیکی مخصوصی در گیاه پیوندی جدید به وجود می آورد. برای اینکه فسمت های مختلف دو گیاه بتواند با یکدیگر زندگانی کرده  و تولید نهال جدید کند و بهره کافی دهد باید اتصال این دو قسمت با یکدیگر کامل باشد یعنی باهم جوش خورده  یکی شود.این موضوع ممکن نیست مگر آنکه پایه و پیوندک با یکدیگر نمو نموده و سلولهای محل اتصال با یکدیگر شروع به فعالیت کرده نسج جوانی به وجود آورد.برای حصول این مقصود، باید دو طبقه مولده پایه و پیوندک با یکدیگر منطبق شده به یکدیگر بچسبند یعنی هیچ قسم مانع از مایع  یا جامد  و یا بخار بین آنها قرار نگیرد. در نباتات خشبی این عمل تقریباً فقط بوسیله سلولهای طبقه مولده انجام می گیرد.پس از آنکه فضای بین پایه و پیوند به وسیله این نسج پر شد یک طبقه از سلولهای آن تبدیل به طبقه مولده شده و شبیه پلی رابط بین طبقه مولده پایه  و این طبقه در پیوندک می شود که من بعد مانند کامبیوم معمولی درخت  در داخل  تولید آوندهای چوبی نموده  و در خارج تشکیل آوندهای آبکشی می دهدو بدین ترتیب اتصال و یکسره شدن آوندها از پایه به پیوند عملی می شود.

قرابت پیوندک با پایه

 جوش خوردن پایه و پیوندک تابع دقت  در عمل قرار دادن پیوندک روی پایه می باشد ، یعنی دو طبقه مولده باید حتماً با یکدیگر تماس حاصل کنند ولی برای منظور مورد بحث یعنی جوش خوردن  دو قسمت  با یکدیگر  این شرط کافی نیست زیرا علاوه بر لزوم تطبیق دو طبقه مولده طبیعت دو گیاه  مورد عمل نیز باید با یکدیگر وفق دهد و یا به عبارت دیگر  تجانس و قرابتی  نیز بین انها برقرار باشد.تا عمر درخت پیوندی زیاد شده  و بهره کافی دهد. موضوع تجانس بین پایه و پیوند که از مسائل مهم پیوند زدن  و یکی از شرایط  لازم موفقیت در عمل پیوند می باشد کاملاً تجربی است .یعنی فقط عمل و ازمایش نشان می دهد که چه نوع گیاهی  یانبات دیگر  قابل پیوند کردن است. در قاعده عمومی و بطور کلی می توان گفت  که گونه های مختلف یک جنس با یکدیگر قابل پیوند کردن می باشد.موفقیت در پیوند دو جنس مختلف مشکل و به طور استثناء   حاصل می شود ودر چنین مواقع درخت پیوندی ضعیف  و یا کم عمر است و پیوند افراد و خانواده مختلف با یکدیگر غیر ممکن است.

 جمع آوری مطالب توسط فروزان پیری

منابع :

کتاب پرورش میوه های مناطق معتدله - دکتر رسول جلیلی مرندی

کتاب ازدیاد نباتات مبانی و روش ها – دکتر هادسون تی .هارتمن ، دکتر دیل ای .کستر ترجمه دکتر مرتضی خوشخوی

منابع اینترنتی            

وبلاگ تخصصی علمی و کشاورزی

درختان میوه - PersianDown Forums

گروه کشاورزی  درخت هلو

روشهای ازدیاد گیاهان

مجموعه تولید و پرورش نهال زردادی – پیوند زدن در درختان میوه وآموزش پیوند زدن