ميراث بلوچستان در ورطه تاراج  براستي چرا؟

بي‌ سبب نيست كه بلوچ‌هاي پس ازحمله مغول‌ها به شهر گلشن و ويراني آن، اين شهر را جالق ناميدند

"جالق" در زبان  شیرین بلوچي به معناي "له شده" است؛ اين نام تا ابد نشان‌دهنده خوي وحشي مغولان است و حافظه تاريخي اين مردمان را به رخ مي‌كشد.

براي يافتن امنيت در سيستان‌وبلوچستان بايد اين پديده را در طول تاريخ جستجو كنيم ، جالب اينكه مسئله امنيت در قلعه‌هاي اين استان بيشترين اهميت را دارد، ديوارهاي بلند و شيب‌دار، راهروهاي مخفي و تيركش‌هاي داخل قلعه‌ها كه با محاسبه‌اي شگفت‌انگيز، قلب ورودي‌هاي قلعه را نشانه مي‌رود، ساخت اين بناها در بلندترين نقطه و بر لبه پرتگاه‌ها و... تنها روايت ذهني پريشان از تهاجمي تاريخي است.

زماني متوجه نگاه نادرست امنيتي خود به اين استان ايران مي‌شويم كه چنين روايتي را از زبان "محمدعظيم بارك‌زايي" كه در قلعه سب سراوان متولد شده و چندين قلعه موروثي خاندان خود را به سازمان ميراث فرهنگي، صنايع‌دستي و گردشگري واگذار كرده، بشنويم: "نادرشاه با خاندان بارك‌زايي پيوندي قوي داشت و زماني كه از لشكركشي هند بازمي‌گشت، در وضعيتي بود كه خاندان من به‌سادگي مي‌توانستند او را كشته و مالك ايران شوند، اما چنين نكردند". اين مسئله را به روايت فوق بيفزايم كه نادرشاه غنايم جنگي خود را در نزديكي همين استان نهان مي‌كرد و اگر به مردم اين ديار بدگمان بود، چگونه چنين ريسكي را مي‌پذيرفت؟

نادرشاهي كه به‌شدت روي مقوله امنيت حساس بود و همين بس كه چشمان پسرش را به‌همين دليل از حدقه بيرون كشيد!

تهران بزرگ بايد در نگاه امنيتي خود به اين استان تجديدنظر كند و با تأملي تاريخي و شكيبي درخور مسئولي بلندانديش، به سيستان‌وبلوچستان بنگرد؛ چرا كه كليد حل بسياري از مشكلات در اين ديار، مسئله امنيت است.

امنيت حتي در مباحث ميراث فرهنگي تأثيري ريشه‌اي دارد. متأسفانه بسياري از بناهاي تاريخي اين منطقه به دليل عدم امكان محافظت درحال نابودي هستند. براي مثال كوه‌خواجه در ارتفاع 900 متري از سطح دريا و با وسعتي شگفت‌انگيز، بارها به‌طور غيرمجاز حفاري شده است.

سخنان "حسن‌علي شهركي" رئيس سازمان ميراث فرهنگي، صنايع‌دستي و گردشگري استان در اين خصوص شنيدني است: "براي حفاظت از چنين بناهاي تاريخي، نخستين‌بار بحث دوربين‌هاي مدار بسته را پيشنهاد كرديم، تا محافظان بي آنكه امنيت جاني آنها به‌خطر افتد، از بنا محافظت كنند.

درحال‌حاضر، چهار تن از افراد يگان حفاظت با كمترين امكانات از اين بناي عظيم به‌صورت گردشي محافظت مي‌كنند.

نخستين مسئله مهم براي ما، حفظ جان اين نيروها از طمع سوداگران است. سازمان از اين طرح استقبال كرده است، اما متأسفانه هنوز برق به كوه‌خواجه نرسيده و فرماندار زابل قول داده تا بهار سال آتي برق را به اين بناي به يادگار مانده از اشكانيان منتقل كند.

اين كار هم كه انجام شود، حداقل تا چند سال آينده توان ايجاد چنين سيستمي براي ديگر بناهاي تاريخي استان را نداريم و بايد روي كمك و ياري مردم استان حساب ويژه‌اي باز كنيم. رسيدن به چنين افقي نيازمند عبور از مقوله‌اي پيچيده است و اين يعني نياز استان به تغيير نگرش".

بارك‌زايي حدود 17 سال كارمند سازمان ميراث فرهنگي بوده و 7 سال مسئوليت سازمان ميراث فرهنگي منطقه بلوچستان را برعهده داشته و درحال‌حاضر نيز مدير اداره ميراث فرهنگي، صنايع‌دستي و گردشگري شهرستان سراوان است.

وي 4 در منبت‌كاري شده قلعه‌هاي سراوان، ازجمله قلعه سب را خود از خانه متخلفان بيرون كشيده بي‌هيچ واهمه‌اي اعلام مي‌كند: "در زمان مديريت پيشين سازمان، 2 سال تنها 50 هزار تومان اعتبار به اداره ميراث فرهنگي سراوان اختصاص يافت؛ از اين رو، خود پول آب، برق و تلفن اداره را پرداخت كردم؛ حتي براي مرمت اضطراري بسياري از بناها به‌دليل نبود ماشين و هزينه كرايه، كارگران را با گاري به‌محل رساندم".

آيا چنين عملكردي كه مورد تأييد كاركنان سازمان ميراث فرهنگي، صنايع‌دستي و گردشگري استان است، ثابت نمي‌كند كه براي محافظت از ميراث ايرانيان در اين استان، نيازمند كمك مردم هستيم؟! مسئله‌اي كه سردار "عباسعلي روحي" فرمانده يگان حفاظت نيز بارها بر آن تأكيد داشته است.

اهميت تاريخي و ميراثي سيستان‌وبلوچستان را زماني درمي‌يابيم كه نگاهي گذرا به تاريخ اين ديار داشته باشيم. در بررسي‌هاي باستان‌شناسانه، كهن‌ترين آثار دوره پارينه سنگي قديم در شرق ايران و در خراسان كشف شده است كه قدمت آن به 800 هزار سال پيش مي‌رسد.

پس از اين كشف، دومين محوطه متعلق به عهد پارينه‌سنگي قديم در استان سيستان‌وبلوچستان شناسايي شد. اين سكونتگاه‌ها بيشتر در دره‌ها و بستر رودخانه‌ها، به‌ويژه در دامنه تپه‌ها قرار دارند. تاكنون نيز چندين هزار قلعه ابزار سنگي متعلق به همان دوره در اين استان شناسايي شده كه قدمت آنها به 70 تا 100 هزار سال پيش مي‌رسد.

تپه بمپور در غرب قلعه تاريخي بمپور و در شهرستان ايرانشهر به دوران بيش از تاريخ تعلق دارد. از ديگر محوطه‌هاي مهم اين دوره استان مي‌توان به اطراف كوه دامب، ده‌قاضي، پيركنار و ماگون اشاره كرد.