نقش جغرافیا در تقویت باورهای دینی

به نام خدا

نقش جغرافیا در تقویت باورهای دینی

چکیده

یکی از مشکلاتی که امروزه دامنگیر بسیاری از کشورها به ویژه کشورهای غربی شده ،کم رنگ تر شدن مسایل معنوی در دانش آموزان نسبت به گذشته و مواجه شدن با بسیاری از ناهنجاری ها و مشکلات اجتماعی و اخلاقی است که بیش از پیش مسئولان آموزشی کشورها را متوجه خود ساخته است.

کشورهای اسلامی نیز از این قاعده مستثنی نبوده و موج ایجاد شده از آن را احساس نموده اند. هرچند این حرکت از دنیای غرب آغاز شده اما پدیده جهانی شدن که از انقلاب در ارتباطات و فناوری اطلاعاتی و ایجاد شبکه های جهانی اطلاع رسانی (اینترنت)، رایانه های شخصی و تجهیزات ارتباطی (ماهواره،تلفن همراه ، . . .) سرچشمه گرفته موجب انتشار سریع آن در جهان شده است.

حال آیا در عرصه آموزشی، معلمان ، به ویژه معلمان جغرافیا(موضوع مقاله) به سهم خود به عنوان یکی از اصلی ترین پایه های آموزشی هر کشور می توانند با تقویت تربیت دینی دانش آموزان از انتشار سریع آن حرکت نامیمون جلوگیری کرده و یا آن را کندتر نمایند؟

با توچه به ارتباط میان علم جغرافیا و قرآن و با اعانت از آیات و تفاسیر قرآن کریم و استفاده به جا از آن به تدریج و در جریان تدریس می توان اثرات مثبت و ماندگاری در دانش آموزان ایجاد نمود منوط به این که معلمان نیز با تربیت دینی آشنایی داشته باشند.

این مقاله به روش کتابخانه ای و استفاده از سایت های معتبر اینترنتی و نرم افزارهای قرآنی تهیه شده و امید است بتواند گوشه ای از توانایی های علم جغرافیا را در این زمینه نشان دهد.

واژه های کلیدی:

جغرافیا ، دین ، تربیت و تربیت دینی

1- مقدمه

یکی از علومی که به جرات می توان گفت از قدیمی ترین دانش های بشری است علم جغرافیاست. متاسفانه اطلاعات اندکی از دوره هایی که انسان های اولیه در مراحل زیستی شکار و جمع آوری بوده اند در اختیار می باشد ولی آن چه مسلم است، انسان ها در زمان های کهن نیز به نحوی با مسایل جغرافیایی در ارتباط بوده اند(جزنی:1371،ص 93).

امروزه این ارتباطات هم چنان ادامه دارد و با پیچیده و درهم تنیده شدن مناسبات جوامع انسانی پیچیده تر شده است.

لذا در جامعه جهانی کنونی که هم زمان با توسعه تکنولوژی در جوامع ،باورهای دینی کم رنگ تر شده است ، علم جغرافیا به عنوان بخشی در کنار سایر بخش های آموزشی با آن تاریخچه و قدمت می تواند در جهت بهبود شرایط فعلی و حرکت جوامع به سوی معنویت و دین داری ایفای نقش نماید؟

با توجه به تاکید جغرافیا به محیط و استفاده بهینه از آن بدون برهم زدن تعادل محیطی و حفظ ذخایر آن برای نسل های آینده که بیان کننده اعتقاد به توسعه پایداراست و تاکید بسیاری از ادیان الهی به حفظ و نگهداری از مواهب محیط طبیعی جهت نیل به سعادت دنیوی و اخروی که سعادت دنیوی میسر نمی گردد جز با توجه به اصول توسعه پایدار، می توان نتیجه گرفت که این علم می تواند با استعانت از آیات قرآن کریم و ایجاد ارتباط میان مباحث جغرافیایی و تعالیم الهی نقش به سزایی در ارتقای باورهای دینی داشته باشد.

ما در این مقاله پس از بررسی اجمالی تاریخچه و مفهوم علم جغرافیا ، ماهیت معنوی جغرافیا را بررسی کرده وبه تعریف دین ، تربیت و تربیت دینی می پردازیم پس از آن رابطه دین با محیط زیست و استفاده از آموزه های دینی در آموزش جغرافیا و تقویت باورهای دینی دانش آموزان را مورد بحث و بررسی قرار می دهیم.

2- تاریخچه و مفهوم علم جغرافیا:

جغرافیا علمی با قدمت بسیار طولانی است ( به عقیده دکتر فرج الله محمودی ، جغرافیا با کره زمین متولد شده و به عقیده دکتر گنجی انسان دو میلیون سال است که با جغرافیا زندگی می کند) (سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها :1371،ص 36)که در دوره های مختلف زمانی تحولات خاص همان دوره را پذیرفته و دانشمندان و جغرافیدانان هر دوره سهم مهمی در پیشبرد این علم و تحول در معنا و مفهوم آن داشته اند.

اولین کتاب جغرافیایی تحت عنوان ((وصف زمین)) به وسیله یک جغرافیدان به نام هکاتائوس(1) که در حدود سال های 550 تا 475 قبل از میلاد می زیسته نگاشته شده است(جزنی:1371،ص 94) . اثر دیگر از پوتیاس ماسیلیانی(2) است که از سیاحان قرن چهارم قبل از میلاد بوده است این افراد به همراه دیگر جغرافیدانان مربوط به قرن 5 قبل از میلاد تا سده شانزدهم میلادی با روش توصیفی به بررسی اماکن و پدیده ها می پرداختند.در اواسط سده 17 میلادی برای اولین بار جغرافیدان جوانی به نام برنارد وارن(3) گام های تازه ای جهت علمی شدن جغرافیا برداشت تا آن که در اوایل سده نوزدهم میلادی جغرافیا چهرهای علمی به خود گرفت و دو جغرافیدان به نام های الکساندر فون همبلت(4) و کارل ریتر(5) دانش جغرافیای نوین را بنا نهادند از آن پس مکاتب گوناگونی تاسیس و هر کدام جغرافیا را از زاویه خود تعریف و مورد مطالعه قرار دادند که همگی آن ها به نحوی از ارتباط متقابل انسان و محیط پیروی می کنند.

در ادامه به بیان سه تعریف از جغرافیا می پردازیم:

جغرافیا عبارت است از علمی که از اوضاع سطح زمین و عوامل و قوای طبیعی و آثار و عوارض آن در ارتباط با انسان بحث می نماید(choobineh.blogspot.com).

به عقیده مرحوم دکتر حسین شکویی جغرافیا پراکندگی، افتراق و بازساخت مکانی – فضایی پدیده ها را در ارتباط با ساختار اجتماعی – اقتصادی تبیین می کند(شکویی:1375،ص 19).

و نهایت آن که دکتر گنجی معتقد است جغرافیا آن قسمت از دانش بشری است که از مشخصات مناطق و نواحی مختلف زمین و پراکندگی پدیده های سطح زمین اعم از طبیعی و انسانی و بالاخره از روابط انسان با محیط که خود باعث به وجود آمدن پدیده های انسانی است و نیز از روابط پدیده های فوق بحث می کند(persiangeo.com).

3- ماهیت معنوی علم جغرافیا:

در سال های 1992 و 1993 ، برای اولین بار مفهوم ماهیت معنوی جغرافیا ، با انتشار دو اثر ارزشمند به وسیله گریفین(6) و نوریس(7) با عنوان جغرافیای معنوی وارد ادبیات جغرافیایی شد.

مفهوم معنویت در جغرافیا ، در زمینه کیفیت روابط جامعه و محیط و بحران های محیطی در قرن 20 می باشد . محتوای جغرافیای معنوی بر این محور فکری تاکید دارد که ما باید در زمینه بهره برداری و حفاظت از محیط روی ادراکات و اعتقادات مذهبی و معنوی بیشتر سرمایه گذاری کنیم . در این باره لازم است تعریف مجددی از روابط جامعه با زمین به عمل آید تا نیازهای مشترک انسان و توانایی های او جهت بقا تامین گردد.

انسان به مکان های جغرافیایی نباید به صورت فانی بنگرد بلکه با تقویت اعتقادات مذهبی ، باید انسان ها را به آفرینش مجدد محیط زیست تشویق کرد.

در آثار گریفین و نوریس ، جغرافیای معنوی ، در باره تاثیرات و عملکردهای اعتقادات و سنت های مذهبی و فعالیت های تجاری ، اشکال فیزیکی زمین ، آب و هوا ، واقعیت های زندگی انسان و حتی تاثیر مذهب در فولکلور ، سخن به میان می آید. ملاحظه می شود که هر دو جغرافیدان درباره همبستگی زمین و مردم در مسیرهای متعالی تاکید می کنند(شکویی:1375،ص 125،126).

4- مفهوم دین ، تربیت و تربیت دینی:

يكى از موضوعاتى كه به سختى تعريف مى شوند، دين است . علت اين امر تنوع بسيار زياد اديان در جوامع بشرى است . دانشمندان براى پيدا كردن يك يا چند وجه اشتراك در تعريف اديان كوشيده اند، ولى نتیجه ای نگرفته اند. اين امر موجب شده تا تعريف هاى بى شمارى براى دين ارائه شود(alhassanain.com).

واژه «دين‏» در لغت، به معناى كيش، آيين، طريقت، و شريعت است(noorportal.net) و در اصطلاح عبارتست از مجموعه ای از آموزه ها و گزاره هایی که از سوی خداوند در اختیار بشر قرار می گیرد(andisheqom.com).اما در تعریف دین به گونه ای که دین حق را شامل شود و بر تمام ادیان الهی که در زمان خود اصالت داشته اند و بعدها تحریف شده اند صادق باشد باید گفت: دين مجموعه اى است از باورهاى قلبى، و رفتارهاى عملى متناسب با آن باورها.

بر این اساس اسلام عبارت است ازمجموعه اى از باورهاى قلبى ، كه برآمده از امور فطرى و استدلال هاى عقلى و نقلى است و تكاليف دينى كه از سوى خداى متعال بر پيامبر اسلام و به منظور تأمين سعادت دنيوى و اخروى بشر نازل شده است(mesbahyazdi.org).

و اما تربیت، واژه «تربيت‏» در لغت، به معناى پــرورانيدن يا پرورش دادن وبــه فعليت رســـاندن نيروهاى بالقوه آمده. اما در اصطلاح، تعاريف متعددى از آن ارائه شده است. اين تعاريف در عــين تعدد، همگى در اين جهت توافق دارند كه تربيت فرايندى است كه نتيجه‏اش تــــغيير رفتار فرد و كسب هنجارهاى مورد قبول مى‏باشد.
با تــوجه به اين مطلب، اولا، حصول چنين چيزى نمى‏تواند دفعى باشد. ثانيـــا، متربى نـــيز بايد استعدادهــــاى لازم را براى تربيت‏پذيرى دارا باشد. اما عــلاوه بر اين، پرورش واقعى در صورتى محقق مى‏شود كه جريان تربيت‏بر اساس فطرت و سرشت متربى انجام گيرد(noorportal.net).

بر این اساس(( تربیت دینی)) فرايندى است كه از طريق اعطاى بينش، التزام قلبى و عملى به فرد هماهنگ با فطرت و به دور از جبر و فشار، به منظور نيل به سعادت دنيوى و اخروى انجام مى‏گيرد.در این نوع تربیت خدا محوری اساسی رفتار فرد دیندار را تشکیل می دهد و به عنوان مهم ترین عامل در ایجاد تمایز با دیگر حوزه های تربیتی مطرح می شود(rasoolnoor.com).

در این شیوه تربیتی علاوه بر تربیت شونده مربی نیز باید قدرت تحمل نقد را داشته باشد، به ویژه در حوزه موضوعاتی که در مقوله تربیت دینی باید آموزش داده شود. چرا که دین همیشه ضمن توصیه به تعقل پیرامون باید ها ، افراد را به تفکر و تعقل دعوت می کند.زیرا عقلانیت در تربیت دینی سبب پرورش تفکر و دوری از تلقین در دانش آموزان شده و دانش فهمیدن را درآنان تحکیم می بخشد(hamkelasy.com).

5- رابطه دین با جغرافیا و محیط زیست:

در طول تاريخ ، تا پيش از دوران مدرن، بشر در جاي جاي عالم در پرتـــوي اعتقادات ديني زندگي كرده است، ولي تقريبا در همه موارد رابطه بشر با محيط زيست را رابطه‌اي صلح‌آميز مي‌يابيم.
در حقيقت همان طور كه پيروان اديان ابتدايي طبيعت را تكريم و تقديس مي‌كرده‌اند، پيروان اديان بزرگ نيز هر يك به شيوه خاص خويش چنين رفتاري با طبيعت داشته‌اند. به همان صـــورت كه دين هندو با تلقي مـادرانه‌اش از خداوند، حرمت نهادن به طبيعت را به پيروانش مي‌آموخته است، اديان يكتاپرست نيز، تعليمي مغاير با دين براي پــيروانشان به ارمغان نياورده‌اند.
به هر تقدير تا پيش از دوران مدرن، حتي اگر هم اديان فعالانه در مساله محيـــط زيست شركت نجسته باشند، ولي در كارنامه پيروان همه اديان عملكردهاي ناصواب در قبال محــــيط زيست (به معناي بحران زيست محيطي كنوني) كمتر ديده مي‌شود يا حتي اساسا ديده نمي‌شود.
از سوي ديگر پيروان همه اديان در دوران معاصر برزمين زندگي مي‌كنند و كما بيش به تعاليم دين شان باور دارند، ولي تقريبا در همه جوامع، خواه سنتي‌و خواه مدرن، نشانه‌هاي بحران زيست محيطي مشهود است بنابراين در مقـــام تعيين علت يا عللي براي اين بحران بايد در جايي غير از دين و اعتقادات ديني به جستجو پرداخت. بـــديهي است كه ريشه اين بحران را بايد در جايي يا چيزي جستجو كرد كه از آن به دوران مدرن تعبير مي‌شود(jamejamonline.ir).

6- استفاده از آموزه های دینی در آموزش جغرافیا و تقویت باورهای دینی دانش آموزان:

دین با توصیه ها و دستورالعمل های خود حیطه عمل انسان را مشخص می نماید و با آموزش های خود نحوه صحیح استفاده از محیط و منابع طبیعی و . . . را پیروان خود می آموزد.همان موضوعی که امروزه تحت عنوان آمایش سرزمین و توسعه پایدار مورد توجه بسیاری از کارشناسان به ویژه جغرافیدانان قرار گرفته است.

آمایش سرزمین به معنای برنامه ای است جهت تنظیم رابطه انسان و فضا و فعالیت هایش، بهره برداری منطقی از همه امکانات ، برای بهبود وضعیت مادی و معنوی انسان ها. این برنامه براساس ارزش های اعتقادی و فرهنگی یا ابزارعلم و تجربه درطول زمان شکل می گیرد(دفتربرنامه ریزی و تالیف کتاب های درسی:1387،ص 113) که هدف غایی آن رسیدن به توسعه پایدار است.

و توسعه پایدارعبارتست از: توسعه ای که نیازهای کنونی جهان را تامین می کند،بدون آن که توانایی نسل های آینده را برای برآوردن نیازهای خود به مخاطره افکند. پس توسعه پایدار رابطه متقابل انسان ها و طبیعت در سراسر جهان است(geography-dept.talif.sch.ir) یعنی همان موضوعی که تعالیم دینی و قرآن به دفعات به آن اشاره کرده اند.

علاوه بر آن قرآن در زمینه های تشکیل و عملکرد بسیاری از پدیده های جغرافیایی نظیر کوه، جو و اتمسفر،جریان های دریایی و . . . موضوعات جالبی بیان می کندکه اگر به درستی و به جا توسط معلمان جغرافیا مورد استفاده قرار گیرند اثرات آموزشی و تربیتی فراوانی به بار می آورد.

به عبارت دیگر، اگر معلم جغرافیا علاوه بر استفاده از وسایل کمک آموزشی تخصصی نظیر نقشه ، اطلس جغرافیایی، کره جغرافیایی، رایانه، سایت های اینترنتی ، نرم افزارهای جغرافیایی و . . . . بنا به مقتضیات کلاس و با درایت خود از نرم افزارهای غیر جغرافیایی نظیر نرم افزارهای قرآنی و تفسیر قرآن که بسیاری از پدیده های جغرافیایی را به زیبایی و ظرافت تمام بیان کرده اند استفاده کنند اثرات تربیتی مثبتی به جای می گذارد.

در ادامه به بررسی بعضی از پدیده های جغرافیایی که در قرآن به آن ها اشاره شده است می پردازیم.

1-6- نقش كوه‏ها در استوارى زمين

در 9 جاى قرآن از كوه‏ها با تعبير«رواسى‏»ياد شده است⁽⁸⁾و جعلنا في الارض‏رواسي ان تميد بهم ⁽⁹⁾،و كوه‏ها را در زمين پا بر جا و استوار نهاديم تا مبادا[زمين]آنان[مردم]را تكان دهد و بلرزاند».

اساسا تعبير از كوه‏ها به‏«رواسى‏»بدان جهت است كه‏«ثابت‏هايى‏»هستند كه برريشه‏هاى مستحكم استوار مى‏باشند هم چنين از كوه‏ها به‏«اوتاد»تعبيرشده،به معناى ميخ‏ها،كه زمين را از هم پاشى‏و فرو ريزى نگاه مى‏دارد والجبال اوتادا⁽¹⁰⁾.

مولا امير مؤمنان در اين زمينه گفتارى دارند،كه به خوبى تعابير اعجاز گونه قرآن راروشن مى‏سازد.ایشان مى‏فرمايند:

خداوندكوه‏ها را با بلنداشان از دشت‏ها جدا ساخت و پايه‏هاى شان را چونان ريشه درختان‏در زمين‏هاى پيرامون و مواضع نصبشان،در اعماق زمين نفوذشان داد.كوه‏ها را باقله‏هايى بس بلند و سلسله‏هايى به هم پيوسته و دراز،تكيه‏گاه زمين ساخت وچونان ميخ‏ها بر آن بكوفت. چنين است كه زمين به رغم حركات گوناگونى كه دارد،براى ساكنانش از لرزش و تكان نگاه داشته شد و از فرو در كشيدن بار خود، بازداشته شد و از لغزش از جاى گاه خود در امان ماند.پس بزرگ است‏خداوندى كه‏زمين را به رغم تلاطم امواج خروشان آب‏هاى آن،چنين استوار نگاه داشت. در بخشى از اين گفتار آمده:«زمين به رغم حركت‏هاى خود از لغزش ولرزش و فرو پاشيدگى نگاه داشته شد.»از اين گفتار دو نكته به دست مى‏آيد:

1- زمين داراى حركت‏هاى گوناگون است،ولى به رغم اين حركت‏ها آرامش وتعادل خود را حفظ كرده است.

2- زمين در حركت وضعى و انتقالى و برخى حركت‏هاى ديگر،آرام و استواراست و از مدارهايى كه به طور منظم در آن مى‏گردد، بيرون نمى‏افتد.

اين گونه نكته‏ها امروزه مورد تاييد اكتشافات و پژوهش‏هاى علمى قرارگرفته است.اين اثر بزرگ كوه‏ها كه حيات را بر پهناى زمين ميسر ساخته است‏به دليل آن است كه سلسله كوه‏هاى پراكنده در پوسته سخت زمين،همانند كمربندزنجيره‏اى اطراف زمين را در بر گرفته‏اند.

آشنايان با علوم طبيعى مى‏دانند كه زمين با حلقه‏هايى از سلسله كوه‏ها،محاصره‏شده است و اين امر عامل حفظ بيش‏تر ثبات زمين مى‏باشد.حكمت و چگونگى‏ارتباط اين سلسله كوه‏ها با يك ديگر و جهت امتداد آن‏ها نيز بر طبيعى دانان پوشيده‏نيست.اين سلسله كوه‏ها بر اساس نظمى بديع و محكم و توجه بر انگيز،زمين را به‏شكل حلقه‏هايى كوهستانى در آورده است كه از چهار طرف آن را در بر گرفته‏اند. وقتى به نقشه طبيعى زمين نظر مى‏افكنيم،ناهموارى‏هاى زمين را به روشنى‏مشاهده مى‏كنيم و مى‏بينيم سلسله كوه‏ها به طور عموم در طول هر قاره امتدادمى‏يابد.گويا اين كوه‏ها ستون فقرات قاره‏ها هستند.

امروزه با سير و مطالعه در بستر درياها و اقيانوس‏ها به طور يقين ثابت‏شده است‏كه بيش‏تر جزيره‏ها و ارتفاعات آن‏ها در حقيقت دامنه و امتداد سلسله كوه‏ها وجزئى از آن‏ها هستند،به اين صورت كه قسمتى از آن كوه‏ها در آب درياها فرو رفته وپوشيده شده و بخشى ديگر همانند جزيره‏ها،بر سطح آب آشكار است.

از جهت ديگر،درون زمين شعله‏ور است.آتش بر افروخته و زبانه‏دار وخشمگينى در درون زمين شعله‏ور است،گويى نزديك است از خشم به جوش وخروش آيد و اگر ضخامت و سختى پوسته زمين نبود،اين آتش بر افروخته زمين رادرهم مى‏ريخت.زمين لرزه‏ها و آتش فشان‏هايى كه گه گاه مشاهده مى‏شود بخشى‏ناچيز از التهاب و فوران آتش درونى زمين است.

سختى و ضخامت پوسته روى زمين-كه از دير باز سرد مانده است-از فوران‏درون بر افروخته زمين مانع مى‏شود و اگر سختى و صلابت پوسته زمين نبود،لرزش‏هاى شديد و مستمر تمام زمين را فرا مى‏گرفت.اگر خداوند زمين را نگه‏نمى‏داشت و آرامش نمى‏بخشيد،زمين ساكنانش را در خود فرو مى‏كشيد واطرافش شكافته مى‏شد و همه چيز در هم فرو مى‏ريخت.اما خداوند آسمان وزمين را نگاه مى‏دارد تا از استوارى كه دارند نلغزند ان الله يمسك السماوات و الارض ان تزولا ⁽¹¹⁾. (hawzeh.net)

2-6- خلقت زمين

قل‏ا انكم لتكفرون بالذي خلق الارض في يومين و تجعلون له اندادا ذلك رب العالمين (12)

بگو راستى شما به خدايى كفر مى‏ورزيد كه زمين را در دو روز خلق كرد و براى او شريك‏ها قايل‏مى‏شويد با اين كه اين خدا رب تمامى عوالم است؟

مراد از دو روزى كه خدا در آن زمين را آفريده دو قطعه از زمان است كه در آن‏تكون زمين و زمين شدن آن تمام شده.و اگر آن را دو قطعه از زمان خواند، نه يك قطعه، براى‏اين است كه دلالت كند بر اينكه زمين در تكون نخستينش، دو مرحله متغاير را طى كرده: يكى مرحله خامى و كالى و دوم مرحله پختگى و رسيده شدن.و يا به عبارتى ديگر: يكى‏مرحله ذوب بودن، و ديگرى مرحله منجمد شدن، و امثال اين تعبيرها. (پیشین)

3-6- ماه، خورشيد

و الشمس تجرى لمستقر لها ذلك تقدير العزيز العليم و القمر قدرناه منازل حتى عاد كالعرجون القديم لا الشمس ينبغى لها ان تدرك القمر و لا الليل سابق النهار و كل فى فلك يسبحون(13) .

خورشيد تا جايگاه خويش روانه است،اين است اندازه‏گيرى(خداوند)قدرتمنددانا.و براى ماه قرارگاههايى مقدر ساختيم تا چون شاخسار خشك خرما(به شكل هلال) بازگردد.خورشيد را سزيده نيست تا ماه را دريابد و نه شب را كه بر روز پيشى جويد و هر يك در مدارى شناورند. در مورد دو آيه‏ى نخست،منظور نظام حكيمانه‏ى آفرينش ماه و خورشيد است كه به هم نمى‏رسند و يكديگر را جذب نمى‏كنند و مزاحم حركت همديگر،نمى‏شوند(پیشین)

4-6- ويژگى‏ های زمين

هو الذى جعل لكم الارض ذلولا فامشوا فى مناكبها⁽¹⁴⁾

اوست آنكه زمين را براى شما رام ساخت پس به نواحى آن روان شويد.نكته‏اى كه در آيه‏ى اخير،بر آن تكيه شده،اين است كه:زمين زير پاى آدمى،رام است و چون مركبى است راهوار.و از آن مى‏توان دريافت كه زمين داراى حركت انتقالى است زيرا ذلول به معنى شتر راهوار است.

پس معنى آيه مى‏تواند اين باشد كه زمين با آنكه حركت مى‏كند،شما را نمى‏آزارد وشما روى آن راحت هستيد و آن چون مركب راهوارى به حركت‏خود ادامه مى‏دهد.

الم نجعل الارض مهادا(15) .

آيا ما زمين را براى شما محل آسايش قرار نداديم؟

مهد و مهاد نيز معنايى همانند فراش دارند.برخى گفته‏اند كه مى‏توان از اين دو كلمه دريافت كه زمين همچون گاهواره،داراى حركت است.

الم نجعل الارض كفاتا(16) .

آيا زمين را جايگاه گرفتن و جذب قرار نداديم؟

كفات موضعى است كه اشياء در آن جمع‏آورى مى‏گردد و در اصل معناى آن گرفتن و ضميمه كردن(قبض و ضم)وجود دارد.از همين جا مى‏توان بهره برد كه زمين،اشياء را به خود جذب مى‏كند،مى‏گيرد و بعيد نيست كه اشاره به نيروى جاذبه زمين باشد كه با توجه به سرعت‏شگرف حركت زمين،اگر اين نيروى جاذبه نمى‏بود،همه‏ى اشياء روى زمين،در فضا پراكنده مى‏شد(پیشین).

5-6- پوشش هوايى حافظ زمين

و جعلنا السماء سقفا محفوظا و هم عن آياتها معرضون ⁽¹⁷⁾، و آسمان را سقفى محفوظ [بر فراز زمين‏] قرار داديم، كه اينان از نشانه‏هاى آن روى گردانند» .

گرد زمين را پوشش هوايى ضخيمى فرا گرفته است. هوا از گازهاى نيتروژن ، اكسيژن، اكسيد كربن ، بخار آب و گازهاى ديگر تركيب يافته است.

اين پوشش هوايى هم چون سپرى آسيب ناپذير، زمين را در بر گرفته و آن را از گزند سنگ‏هاى آسمانى كه به حد وفوربه سوى زمين مى‏آيند و از همه اطراف، تهديدى هول ناك براى ساكنان زمين به شمار مى‏روند، حفظ كرده زندگى را بر ايشان امكان پذير مى‏سازد.

فضا انباشته از سنگ‏هاى پراكنده‏اى است كه بر اثر از هم پاشيدگى ستاره‏هاى متلاشى شده به وجود آمده‏اند.از اين سنگ‏ها به صورت مجموعه‏هاى بزرگ و فراوانى پيرامون خورشيد در گردشند اين سنگ‏ها برخى بزرگ و برخى كوچك به سوى زمين فرود مى‏آيند ولى هنگامى كه وارد لايه هوايى مى‏شوند در اثر سرعت زياد و اصطكاك فوق العاده با ذرات هوا، داغ شده شعله‏ور مى‏شوند و در حال سوختن يك خط نورى ممتد به دنبال خود ترسيم مى‏كنند و به سرعت محو و نابود مى‏شوند كه به نام شهاب سنگ شناخته شده‏اند. اين خود از آثار رحمت الهى است كه ساكنان زمين را از آسيب پرتاب‏هاى آسمانى فراوان در امان داشته و پوششى بس ضخيم آنان را از گزند آفات گرداگردشان محفوظ داشته است كه اگر چنين نبود، امكان حيات بر روى كره زمين ميسر نبود.به علاوه در پوشش اطراف زمين وجود لايه ازن از اهميت بالايى برخوردار است.اين لايه زمين را در برابر پرتوهاى مضر كيهانى محافظت مى‏كند.اگر اين لايه نبود حيات روى زمين ممكن نمى‏شد(پیشین).

6-6- رشد مروارید و مرجان وجریان های دریایی

در تفسیر آیه 22 سوره الرحمان در مورد رشد مروارید و مرجان آمده:

(لؤلؤ و مرجان) هر دو در آب های ساکن و شورند. لؤلؤ دانه شفاف و قیمتی است که در درون صدف در کف دریا پرورش می یابد و مرجان موجود زنده ای است شبیه شاخه کوچک درخت که در اعماق در یاها می روید . اینان به صخره های کف دریا می چسبند و گاه منطقه وسیعی را می پوشانند و تدریجا افزوده می شود و جزایری را تشکیل می دهند که به جزایر مرجانی معروفند.

در ادامه اشاره شده که مصداق آیات 19 و 20 سوره الرحمان جریان های دریایی و برخورد آب های گرم و سرد است. این جریان های دریایی مانند رودهای بزرگی هستند که یکی از آن ها گلف استریم است . این رود بزرگ از سواحل آمریکای مرکزی حرکت می کند(جایی که دریای شور ، گرم و کم عمقی دارد ) و سراسر اقیانوس اطلس را میپماید و به سواحل اروپای شمالی می رسد.

تفاوت درجه حرارت این آب ها با آب های مجاور در حدود 10 تا 15 درجه است و لذا حاشیه غربی آن را دیوار سرد می نامند. گلف استریم بادهای گرم به وجود می آورد و مقدار قابل توجهی از حرارت خود را به طرف کشورهای شمال قاره اروپا می برد و هوای آن کشورها را بسیار مطبوع می کند این جریان های دریایی مواد غذایی فراوانی را با خود جابه جا می کند که باعث جلب دسته های بزرگ ماهیان می گردد و یکی از پر منفعت ترین مناطق صید ماهی را در کره زمین به وجود می آورد(مکارم شیرازی: نرم افزارتفسیر جامع).

یک معلم جغرافیا می تواند از یک طرف با استفاده از انواع شیوه های تدریس به ویژه شیوه های فعال که دانش آموزان را در فرایند تدریس وارد می کند و با اشاره و توضیح پدیده های جغرافیایی مانند کوه ، دریا، جو ، فضا ، جریان های دریایی و . . . . و هماهنگی میان آن ها به عنوان سیستمی بسیار عظیم، پیچیده و منظم ، دانش آموزان را متوجه خالق و مدیر و مدبری آگاه و دانا سازد که چنین نظم بی نظیری را بر جهان هستی حاکم ساخته است(بر اساس تعریف تربیت دینی که فرایندی است که از طریق اعطای بینش ، التزام قلبی و عملی به فرد هماهنگ با فطرت و به دور از فشار به منظور نیل به سعادت دنیوی و اخروی انجام می گیرد ، دانش آموزان باید خود به این نتیجه برسند نه آن که برای آنان گفته و یا تلقین شود)و از طرف دیگر با استفاده از مثال های این چنینی (کوه ، جو ، جریان های دریایی و . . . . که در ابتدای همین بحث بیان شد)دانش آموزان را با قدرت و حقانیت قرآن به عنوان معجزه پیامبر اسلام (ص) آشناتر کند.

وقتی دانش آموزان بدانند که قرآن قرن ها قبل از این که ، علم به علل وجود و نحوه پیدایش بسیاری از پدیده های جغرافیایی پی ببرد به آن ها اشاره کرده است اعتقاد و دلبستگی قلبی بیشتری به دین و معنویت پیدا می کنند.

و این چنین است که جغرافیا به عنوان علم زندگی ، رسالت خود را در قبال تربیت دینی دانش آموزان و ساختن جامعه ای علمی و مذهبی به انجام می رساند.

7- نتیجه گیری

بسیاری از مشکلات اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، زیست محیطی و . . . . جوامع امروز را می توان با تربیت صحیح دینی ، حل نموده و با موفقیت پشت سر گذاشت. به ویژه روش تربیتی دین اسلام که برای تمام زمینه های فعالیتی انسان توصیه های سازنده ای ارائه نموده است.

در این میان علم جغرافیا به عنوان علمی برای زندگی که رابطه صحیح انسان و محیط را تحلیل و تبیین می کند، می تواند با توانایی های علمی خودو با استفاده از آیات و تفاسیر قرآنی و روش های خاص تدریسی که اغلب معلمان جغرافیا با آن ها آشنایی نسبی دارند در ایجاد این گونه تربیت دینی که از طریق اعطای بینش و التزام قلبی و هماهنگ با فطرت ، همراه با عقلانیت و به دور از جبر و فشار صورت می گیرد، سهم به سزایی داشته و در ایجاد جامعه ای علمی و دینی نقش مهمی ایفا نماید.

((بهنام صبری، کارشناس ارشد جغرافیاو سرگروه جغرافیای منطقه جرقویه سفلی)).

زیر نویس

1-Hecataeos

2- Pytheas of massilia

3- bernard warren

4- Alexender Fon Humbolt

5- Carl Ritter

6- S.J.Griffin

7-K.norris

8- رعد3 ،نمل 61، حجر19 ، ق 7 ، نحل 15، لقمان 10 ، انبیا 31 ، فصلت10 ، مرسلات27

9- انبیا 31

10- نبا 7