|
زلزله چیست؟ لرزش ناگهانی پوستههای جامد زمین ، زلزله یا زمین لرزه
نامیده میشود. دلیل اصلی وقوع زلزله را میتوان افزایش فشار بیش از حد
داخل سنگها و طبقات درونی زمین بیان نمود. این فشار به حدی است که در سنگ
گسستگی بوجود میآید و دو قطعه سنگ در امتداد سطح شکستگی نسبت به یکدیگر
حرکت میکنند. به سطح شکستگی که توأم با جابجایی است، گسل گفته
میشود. وقتی که سنگ شکسته میشود، مقدار انرژی که در زمان طولانی در برابر
شکستگی حالتهای مختلفی را برای آزادسازی انرژی نهفته شده بوجود میآورد. چرا زلزله بوجود میآید؟ به درستی مشخص نیست که چرا زلزله بوجود میآید، اما همانطور
که قبلا اشاره شد تجمع انرژی در درون زمین از یک طرف و افزایش نیروی زیاد
در درون زمین و عدم تحکمل طبقات زمین برای نگهداری این انرژی از طرف دیگر
موجب شکسته شدن زمین در بعضی نقاط آن شده و انرژی از محل آن آزاد می شود.
این شکستگی که اکثرا با جابجایی زمین اتفاق میافتد باعث خطرات و ایجاد
لرزش زمین میشود که به آن زلزله گفته میشود. رابطه گسل با زلزله رابطه گسل - زلزله دو طرفه میباشد. یعنی وجود گسلهای فراوان در یک منطقه سبب بروز زلزله میگردد. این زلزله به نوبه خود سبب ایجاد گسل جدیدی گردیده و نتیجتا تعداد شکستگیها زیادتر شده و به این ترتیب قابلیت لزره خیزی منطقه افزایش مییابد. نحوه آزاد شدن انرژی زلزله ممکن است یک زلزله به همراه خود پیش لرزه و پس لرزههایی داشته باشد، که این دو قبل و بعد از زلزله اصلی ممکن است وقوع یابند، به عبارتی دیگر این موضوع به نحوه آزاد شدن انرژی زلزله بستگی دارد. بطوری که انرژی زلزله بصورتهای زیر آزاد میگردند: پیش لرزه گاهی اوقات از بروز زلزله اصلی ، یکسری زلزلههایی با بزرگی کمتر از زلزله اصلی به وقوع میپیوندند که معمولا فراوانی آنها با نزدیک شدن به زمان وقوع لرزش اصلی ، افزایش مییابد. لرزش اصلی همان زلزله اصلی بوده که بواسطه آن اکثر انرژی ذخیره شده در سنگها یکباره آزاد میگردد و چنانچه دادههای مربوط به یک زلزله بزرگ غیر دستگاهی باشد مهلرزه نامیده میشود. پس لرزه زلزلههای خفیفتری که غالبا پس از لرزش اصلی ، از حوالی کانون زلزله اصلی منشأ میگیرند، را پس لرزه میگویند. پس لرزهها میتوانند حتی تا سالها پس از وقوع زلزلههای اصلی نیز به طول انجامد. دسته لرزه مجموعهای از تعداد زیادی زلزله که در یک منطقه محدود در مقطع زمانی در حد هفته تا چند ماه به وقوع میپیوندد. دسته لرزهها غالبا در نواحی آتشفشانی دیده میشوند. ریز لرزه زلزلههای ضعیفی هستند که بزرگی آنها 3 ریشتر و یا کمتر از 3 بوده و غالبا افزایش ناگهانی و نامنظم آنها نشانه قریب الوقوع بودن مهلرزه یا زلزله اصلی میباشند آیا می دانید فلات ایران مسیر عبور کمربند زلزله است؟ نکات بهداشتی موقع زلزه: وسایل حرارتی را خاموش کنیم.داخل ساختمانهایی که زیاد خراب شده نرویم.برای یافتن مسیر خود از کبریت استفاده نکنیم.مراقب نشت نفت وگاز باشیم.به سیمهای برق نزدیک نشویم.اگر داخل ساختمان هستید خارج نشوید زیرا خطر ریزش خاک یا اصابت سنگ با شما وجود دارد. مرگبارترين زلزله هاي جهان بر اساس داده هاي سازمان زمين
شناسي آمريكا و پايگاه داده بلاياي طبيعي سازمان جهاني بهداشت، به شرح زير
است:
زمين لرزه ، لرزش وجنبش شديد ويا خفيف قشر كره زمين كه به نقصان درجه حرارت مواد مركزي واحداث چين خوردگي وفشار يادر اثر انفجارهــاي آتشفشاني بوقوع مي رسد .»
جنبش يا تكان پوسته زمين كه به صورت طبيعي ناشي از زير پوسته زمين است بعضي وقتها زلزله باعث تغييراتي در سطح زمين مي شود ، اما اغلب زيان بوجود آمده ناشي ازتكان ها فقط محسوس است وممكن است زلزله بوسيلــــه يك انفجار آتشفشاني بوجود آيد. زلزله در حقيقت در بيشتر نواحي آتشفشاني امري عادي است واغلب قبل ويا همزمان با انفجار اتفاق مي افتد . اصل زلزلـــه تكتونيكي است واحتمالاً وجود يك شكست لازمه آن است . موجهاي زلزلـــه دست كم در سه جهت اتفاق مي افتد ودر يك مسافت قابل ملاحظه از مكــــان اصلي بطور جداگانه حس مي شوند . وقتي امواج زلزله ازمكاني مي گـــــــذرد زمين وساختمانها مي لرزند وبه جلووعقب مي روند .بالاترين زيان ناشي اززلزله هميشه در مركز زلزله يعني جائي كه حركت بالاوپائين است نيست امـــــــــا در مكانــــهائي كه موجهاي زلزله بصورت مايل به سطح مي رسد ونزديك مركــز زلزلــــه باشند داراي بالاترين زيان مي باشند .يك زلزله شديد معمولاً بوســـيله يكسري ديــــگر ازتكانها همراه مي شود .زلزله اي كه كه در نزديك يازيردريا اتفاق مـــــي افتد سبب حركات شديدآبها شده وبعضي وقتها امواج بــــــزرگي ازآن ناشي مـــي شود ودر مسافت زياد اين امواج ادامه پيــــدا مي كنند وگاهگاهي باعث تلفات جــبران ناپذير ومرگ وميرمي شوند .طغيان نواحي ساحلي بيشتراز خود زلزلـــه بــــاعث خسارت مي شوند ، در نواحي آتشفشاني زلزله عملاً هر روز اتفاق مي افتـــد. به عنوان مثال در هاوائي هرساله صدهاتكانهاي كوچك ثبت مي شوند .» درفرهنگ گيتا شناسي تاليف عباس جعفري آمده است: «جنبش سريع ومحسوسي كه درنتيجه جابجائي ويا جايگيري تخته سنگهاي زير پوسته زمين پديد مي آيد،در نتيجه اين جنبش يـــــــك سري لرزش هاي موجي شكل پديد مي آيدوگاه تغييرات ارتفاعي پوسته زمين راباعث مي گرددواغلب ضايعات وزيان هاي جاني وفراواني ازخود برجا ميگذارد.زمين لرزه بيشتر مخصوص نواحي آتشفشاني بوده وگاه باخروش وفوران كوههاي آتشفشاني همراه مي گرددودرحالات شديدشكستهاوبريدگيهاي مهم ومشخص درروي پوسته زمين از خــودبجـــــاي ميگذارد.غالب زمين لرزه ها حداقل با سه نوع موج لرزاننده همراه است .در مركز وقوع زمين لرزه سه موج مزبور بطور همزمان اثرگذارده و ساختمانهاوتأسيسات واقع دراين منطقه را با نوسان هاي شديد به عقب و جـــــلوومي برد و حد اكثر خسارت و زيان در محلي كه امواج مزبور بطور مورب به سطح زمين مي رسندوارد مي سازد.....»
«زمين لرزه عبارت است ازحركات ولرزش هاي ناگهاني و گذرا در زمين كه از ناحيه محدودي منشأ مي گيرد و ازآنجا درتمام جهات منتشر مي شوند.» در كتاب فيزيكال جئوگرافي[1][1] آمده است: «زلزله يكسري ازتكانها ولرزشهاي ناگهاني كه از آزاد شدن فشار در طول گسل هاي فعال ودر مناطق آتشفشاني فعال ناشي مي شود.تكانها ولرزشهاي سطح زمين كه در ارتباط با حركات پوسته زمين در زير زمين مي باشد.» حركات ناگهاني وشديد سطح زمين.» از تعاريف ذكر شده در فوق ومنابع ديگر مي توان برداشت زير را نمود: «زلزله عبارت از حركات و ارتعاشات نا گهاني سطخ زمين ناشي از شكسته شدن سنگهاي پوسته زمين و رها شدن انرژي ذخيره شده در آنها است كه در صورت شدت زياد در مراكز انساني موجب خسارتهاوزيانهاي فراوان مي شود.» زلزله از يكطرف موجب شكسته شدن و جابجائي بين توده هاي سنگي پوسته زمين مي شود و ازطرف ديگر همين جابجائي و شكسته شدن منجر به ايجاد امواج و انتشار در درون زمين مي شود ، مانند انداختن قطعه سنگي در حوض يا درياچه كه منجر به ايجاد امواجي مي شود. زلزله مانند شكسته شدن قطعه چوب خشك شده اي مي ماند كه از يكطرف موجب گسيخته شدن چوب و از طرف ديگر موجب انتشار امواج در اطراف خود مي شود. ساختمان زمينزير سطح زميني كه ما برآن گام مي گذاريم بـر خــلاف سطــــح سـخت وجامدآن ويژگيهاي خاص خود را دارد .با افزايش عمق هم جنس وهم حالت مواد سازنده زمين تغيير مي كند . اين همان چيزي است كه باعث تعجب و شگفتي مي شود . كره زمين را براساس تغيير خواص فيزيكي وشيميايي آن به چند لايه تقسيم مي نمايند زلزله هادر جاهائي كه صفحه ها با هم اصطكاك دارند يا جاهايي صفحه ها در مقابل هم واقعند و يا جاهايي كه صفحه ها بدرون زمين فرو مي روند مشاهده مي شوند. توزيع جغرافيايي زلزله هامهمترين مناطق زلزله خيز دنيا درسه منطقه پراكنده اند: 1- كمر بند چين خورده آلپ – هيماليا : جائي كه پوسته آسيا – اروپا به صفحه افريقا – هند برخورد مي كند .در كشورهاي ايتاليا ، يونان ، تركيه ، ايران ، شمال هند ….. 2- گمر بند اطراف اقيانوس آرام : جائي كه صفحه اقيانوس آرام به صفحه قاره آسيا – اروپا ـ امريكاي جنوبي ـ استراليا و امريكاي شمالي برخورد مي كند. در اين ناحيه از كامچاتكا تا
هكايدو شديدترين زلزله ها اتفاق مي افتد . عمق كانون زلزله در اين منطقة به حدود 60 كيلومتر مي رسد وامواج تسونامي در اثر زلزله دراين منطقه ايجاد مي شود. 3- كمربند مياني اقيانوس اطلس : جائي كه صفحه اقيانوس اطلس در حال گسترش است اين زلزله ها نسبتاً ملايم وآرامش مردم را چندان بهم نمي زند.به استثناي گودالهاي اقيانوسي كانون زمين لرزه ها در عمق 50 كيلومتري پوسته زمين است . در گودالهاي اقيانوسي كانون زلزله ها در عمق 300 تا 700 كيلومتر مشاهده شده است جائي كه به صفحه اي موربي بنام “ سطح بنيوف ”[2][9] وجود دارد.البته زلزله ها در طول گسل ها ي تغييرشكل دهنده ( جائي كه صفحه ها درامتداد هم مي لغزند )نيز وجود دارند مثل زلزله اي كه در طول گسل سن اندرياس اتفاق افتاد . (سان فرانسيسكو 1906 ) سنگهاي تشكيل دهنده زمين ، در طول عمر خود ، سخت تحت تاثير نيروهاي مختلف قرار مي گيرند و نتيجه اعمال اين نيروها ، توليد نيروهاي داخلي در آنهاست كه شدت آنها بر واحد سطح “ تنش ” خوانده مي شود . تا زماني كه تنش موثر برسنگ از حد تحمل سنگ تجاوز كند سنگ پايدار مي ماند، هنگامي كه تنش موثر برسنگ از حد تحمل تجاوز كند سنگ گسيخته و گسل ايجاد مي شود . ضمن ايجاد گسل ارتعاشاتي بوجود مي آيد كه منجر به زلزله مي شود. اگر نيروي كند ومداوم كه مقدارجابجائي ناشي ازآن بر حسب سانتي متر در سال قابل اندازه گيري باشد،سنگهاي سخت ومستحكم را تحت تاثير قرار دهد، سمگهاي مزبور با سرعت چندين متر در هزارم ثانيه شكسته مي شوند ، كه همان گسل است . جابجائي زمين بر اثر زلزله ممكن است افقي ،قائم ،مايل يا مورب باشدوميزان آن ممكن است ازيك سانتي متر تا بيست مترتغير كند . پهناي منطقه گسل دهها تا صدها متر بوده وطول آن از يك تا هزاركيلومترمي تواندباشد . اگر چه ايجاد گسل نتيجه زمين لرزه ها است اما اكثر زلزله ها روي گسل هاي قديمي متمركزند. زلزله پديده انفجاري است كه در آن ميليونها گسيختگي كوچك به دنبال هم بكار مي افتند ومانند يك انفجار شيميايي ميليونها واكنش شيميايي بدنبال هم درآن نقش دارند. رابطه گسل ـ زلزله رابطه اي دوطرفه است . وجود گسل هاي زياد دريك منطقه موجب بروز زلزله است .زلزله گسل جديدي را بوجود مي آورد ودر نتيجه تعداد شكستها زيادتر شده وبه اين ترتيب قابليت زلزله در اين منطقه افزايش مي يابد. بنابراين مي توان نتيجه گرفت نيروهاي مختلف مجموعه سنگي را تحت تاثيرقرارمي دهند . مجموعه مزبور كمي تغيير شكل مي دهد ولي با توجه به خاصيت الاستيكي خود مقاومت مي كند. دراين حال كشش هاي دروني در مجموعه مزبور متمركز مي شوند ، هنگامي كه اين نيرو خيلي زياد شود و از آستانه مقاومت سنگ تجاوز كند سنگ شكسته شده وتنشها را آزاد مي كند در اين حالت دوطرف شكستگي دچار جابجائي شده تا حدي كه نيروهاي مزبور را خنثي نمايد . اين همان فرضيه الاستيكي “ رِد ” است . البته غيراز شكست وجابجائي سنگها عواملي مثل فروريختن سقف غارهاي زيرزميني ، انفجارهاي اتمي ، انفجارهاي آتشفشاني نيز مي تواند ايجاد زلزله نمايد. امواج زلزلههمزمان با گسيختگي سنگ بعلت آزاد شدن ناگهاني انرژي ذخيره شده امواج طولي ( P اوليه ) و امواج برشي ( S ثانويه ) ايجاد مي شود . الف )ـ امواج طولي [3][10] : اين امواج باعث كشش ها و انقباضهاي متوالي درامتداد حركت موج مي شود . سرعت انتشار اين امواج زيادتر ازامواج ديگر است و اولين امواجي هستند كه به ايستگاه لرزه نگار مي رسد . امواج منتشر شده از زلزله ها توسط دستگاههاي لرزه نگار موجود در ايستگاههاي لرزه نگار موجود در ايستگاههاي زلزله سنجي وزلزله شناسي ثبت مي شوند . زلزله از پديده هاي طبيعي است كه دراثر جابجا وشكسته شدن ناگهاني سنگهاي درون زمين اتفاق مي افتد .اين پديده اگر در مراكز جمعيتي اتفاق افتداز بلاياي طبيعي محسوب مي شود كه انسان درمقابل آن عاجز مي ماند . کالف ) آمادگيهاي قبل اززلزله در اين زمينه لازم است مردم بدانند كه محل خواب خودرا دور از پنجره ها ، قابهاي عكس ، اشياء بزرگ مثل يخچال وكمد ، اشياء آويخته تعيين كنند .محكم كردن اشياء آويزان ومتــــحرك نگهداري اشياء در طبقات پايين كمدها . قرار دادن اشياء شكستني درجاي امن .موادي كه زود آتش مي گيرند در جاي امن قرار دهند واز قرار دادن در نزديك مراكزحرارتي خودداري كنند. راهـــهاي خروج محل كار وزندگي خودرا شناسايي كنند. محل هاي رفت وآمد را از وسايل دست وپا گيـــر ومزاحم تخليه نمايند . وسايل امدادي مثل كپسول آتش نشاني وكمك رساني را تهيه وطرز استفـاده از آن را بدانند . جعبه كمك هاي اوليه را تهيه نمايند و موارد ديگر. فراگيري مسائلي ازاين قبيل نياز به آموزش توسط رسانه هاي جمعي به خصوص تلويزيون وروزنامه ها داردويا توسط مدارس. همينگونه مسئولين شهرهاي در خطر بايدمكانهاي بهداشتي ـ درماني ، آتش نشاني ، امدادرساني وهرمكان ديگري كه در ارتباط با شهروجان انسانها است بايد به اندازه كافي توسعه دهند وامكانات لازم براي هرمركزرا تهيه نمايند .چرا كه وجود مراكز مجـــــهز مي تواند بعداززلزله درخدمات رساني مناسب را براي آسيب ديدگان ارائه دهد . ضمن آنكه به نكات فني وطراحي ساختمانهاي فوق بايد توجه نمود. مسئولين نيز بايد نيازهاي اوليه را بررسي وامكانات موجود را فهرست نمايند . ذخاير دارويي شهر وشهرهاي همجواررا مشخص نمايند . امكانات هوايي وزميني براي ارسال كمك بررسي نمايند . نيروهاي خودرا آموزش دهند.
ب ) هنگام زلزله در هنگام زلزله رعايت نكاتي لازم است كه آموزش آنها مي توانددر كاهش صدمات موثر واقع شود. ازجمله اين موارد به قرار زير است : اينكه مردم آرامش خودرا حفظ نمايند . در كجا و چه موقعيتهاي پناه گيرند از كجا وكدام موقعيتها دوري گزينند.درمراكز عمومي مثل مدارس چگونه پناه گيرند.د فضاهاي باز وبسته جه رفتاري را انجام دهند ومناسبترين رفتار درمقابل زلزله را اتخاذ نمايند . چگونه به افراد نيازمند مثل كودكان وسالمندان كمك نمايند. ج ) بعداززلزله مردم بايد بياموزند بهترين رفتار بعد اززلزله كدام است . يافتن مجروحان وكمك به سالمندان رابايد بدانند. سازمانهاي مسئول بهداشت محيطي شهرها لازم است وظايف خودرا بدانندوبه نحو احسن انجام دهند. وظايفي مثل گندزدايي آبهاي مصرفي، شناسايي محل هاي نشت هاي فاضلاب ، مبارزه با حشرات موذي وناقل بيماريهاي واگيردار ،مبارزه با موشها و جوندگان ، جدانمودن بيماراني كه مثل گال يا بيماريها مسري دارند ، ضد عفوني نمودن پوشاك و پتوهاي آسيب ديدگان ، احداث دستشويهاي بهداشتي موقتي وغيره .. .. كه سازمانهاي مسئول بايد به نحوي از عهده ان برآيند. سازمانهاي آتش نشاني ضمن اينكه بايد از قبل به تعداد لازم در سطح شهر وجود داشته باشند بايد به سرعت بتوانند كمكهاي لازم به نياز مندان را ارائه دهند واز ايجاد حريق احتمالي جلوگيري نمايند. جدول 6 زلزله هاي دنيا
جدول 7 زلزلههاي مهم ايران:
بم 82
شور ما جزء مناطق لرزه خيز دنيا حسوب مي شود وخطر زلزله مارا تهديد مي كند . شهر تهران كه مركز سياسي واداري ايران با جمعيت زياد وتراكم بالا همراه با ساختمانهاي اداري ـ اقتصادي ـ مسكوني دركمربندزلزله خيز آلپ ـ هيماليا با زلزله هاي شديد وخطرناك واقع است. پيش بيني زلزله حتي در كشورهاي پيشرفته وصاحب دانش و فن لازم بسيار ضعيف مي باشد . لذا هميشه زمين لرزه هاي با شدت بالاتلفات جاني ومالي فراواني بهمراه دارد . براي كاستن از ميزان خسارات وتلفات زياد ناشي از زلزله بايد قبل از وقوع آن پيشگيري هاي لازم را مورد توجه واقع شود . براي پيشگيري ازخطرات زلزله هركدام از مسئولين ومردم بايد اقدامات لازم را انجام دهند . ازجمله اين اقدامات مي توان به موارد زير اشاره نمود :
5 - شناسايي ساختمانهاي عمومي ومسكوني غير فني ونا مقاوم موجود واستحكام 1 - شناسايي مناطق زلزله خيز و تهيه نقشه هاي پهنه بندي خطر زلزله توسط دستگاههاي مسئول 2 - رعايت نكات فني در ساخت وسازهاي شهري ونظارت موثر ومفيد بر ساخت وسازها نظير ساختمانهاي اداري ، عمومي ، مسكوني و شهر سازي 3 - آموزش مداوم شهروندان با زلزله و راههاي گريزازومقابله با خطرات آن توسط رسانه هاي عمومي و مراكز آموزشي . 4 - آماده بودن قبل ازوقوع زلزله نظيرمهيا نمودن امكانات دارويي ، بهداشتي ، مراكز امدادي ، آتش نشاني ، بيمارستاني و تجهيز نمودن اين مراكز و ديگر سازمانهاي مسئول،تا درهنگام زلزله بتوان به نيازمندان كمك نمود . بخشي و تجهيز آنها درمقابل زلزله
توصیه های ایمنی، حین وقوع زلزله، برای هنگامیکه در خانه هستیم: تهيه كننده : خانم گلابگير : دبير منطقه جرقويه سفلي
+ نوشته شده در یکشنبه ۴ دی ۱۳۹۰ساعت 21:34 توسط سيد مصطفي محمدزاده
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
