ماهی شناسی عمومی
1- زیست شناسی بدن ماهی جهت شناسایی برخی ماهیان و شناخت عوامل حاکم بر محیط زیست آنها و نحوه زندگی دانستن یک سری مطالب عمومی اهمیت ویژه ای دارد. بطور کلی میتوان بدن ماهیان را به سه قسمت مشخص شامل سر-دم-تنه تقسیم نمود.
سر از انتهای پوزه تا انتهای آبشش-تنه از انتهای سر تا مخرج و دم از مخرج تاانتهای باله دمی تعریف می شود.
2 - رنگ بدن ماهیان
بیشتر ماهیان بخصوص ماهیان سطح زی دارای رنگ نقره ای می باشند. که این رنگ به
علت برخورد نور با کریستالهای بسیار ریز و بی رنگ که درون سلولهای مخصوصی به نام سلول درخشنده یا جلادار Iridocyten که در ناحیه زیرین پوست قرار دارند بوجود می آیند.
این سلولها دارای ماده ای به نام گوانین می باشند که بصورت لایه ای ضخیم در فلسها قرار دارند.
رنگ بدن ماهیان مربوط به سلولهای رنگی کروماتوفورهاست.این سلولها دارای رنگدانه های مختلف سیاه زرد -نارنجی و قرمز می باشد
رنگهای مختلفی که در انواع گونه های ماهی مشاهده میشود از ترکیب رنگهای فوق بوجود می آید.
3-شکل بدن ماهیان و قدرت شناوری
بهترین ماهیان شناگر بدنی آیرو دینامیک دارند یا دوکی شکل هستند و حرکت آنها با کمک باله دمی عظلات تنه و ناحیه دم صورت می گیرد.
ماهیانی که باله پشتی و مخرجی طویل هستند با کمک این باله قادر به حرکات موجی شکل هستند. این باله ها در مقابله با حرکات چرخشی ناشی از فشار آب بکار میروند.
باله سینه ای در ماهیان که دارای سرعت کمی هستند مانند پارو عمل می کند
باله شکمی به عنوان اندان ثابت کننده در ماهیان کفزی بصورت یک بادکش عمل میکند.
سرعت حرکت ماهی بستگی به طول ماهی و تعداد حرکات باله دمی در واحد زمان دارد.
ماهیانی مانند قزل آلا و سوف شناگران ماهری هستند در یک ثانیه به اندازه 10 برابر طول بدن خود حرکت می کنند.
سرعت و قدرت حرکت این ماهیان بدلیل کم رسیدن خون به عضلات تنه و دم بتدریج کاهش می یابد.به همین دلیل است که مثلا ماهی قزل آلا برای مهاجرتهای تولید مثلی خود در قسمتهای بالایی رودخانه ها ناگزیر به استراحت در کنار رودخانه است که این امر صید آن بطریق Fly Fishing را فراهم میکند.
4-تنفس ماهی
میزان اکسیژن موجود در رودخانه ها با جریان سریع حدود 7 تا 12 میلی لیتر در 1 لیتر آب است.
در چنین رودخانه هایی ماهیان آزاد زندگی می کنند.
آزاد ماهیان نسبت به کمبود اکسیژن بسیار حساس هستند.
در آبهای ساکن که دارای گیاهان آبزی هستند اکسیژن در مواردی کاهش می یابد اماامکان کمبود اکسیژن در طول روز وجود ندارد.در این مناطق کپور ماهیان قادرند حتی کمبود اکسیژن تا میزان 0.5 میلی لیتر در یک لیتر آب را بخوبی تحمل کنند.
هنگام کمبود اکسیژن ماهیان به سطح آب می آیند تا از اکسیژن هما استفاده کنند.
میزان اکسیژن مورد نیاز به گرمای آب . موقعیت تغذیه ای ماهی بستگی دارد.
هنگامی که درجه حرارت آب 20 سانتی گراد باشد تعداد حرکات تنفسی در ماهی کپور به 100 بار دردقیقه میرسد.
در حالی که این ماهی در زمستان در هر دقیقه 3-4 بار تنفس می کند
ماهیان جوان نسبت به ماهیان میانسال به مقدار اکسیژن بسیار بیشتری نیازدارند بنابر این تعداد تنفس آنها بیشتر میشود.
کمبود اکسیژن در آب در اثر فراوانی مصرف کنندگان مانند جلبکها و گیاهان آبزی و تعداد ماهیان قبل از سپیده دم یا در محلهای ورود فاضلاب یا پوشیده بودن سطح آب بوسیله یح بوجود می آید.بايد به اين مطلب را توجه كنيم كه فعاليت و عمل فتوسنتز در گياهان در طول روز صورت ميگيرد و ذخيره اكسيژن آبها در طول روز مناسب است ولي در شب به علت توقف عمل فتو سنتز و در نتيجه عدم توليد اكسيژن فعاليتهاي تنفسي در گياهان بيشتر ميشود و همين عمل باعث كاهش اكسيژن محلول آب ميشود از اينرو در اواخر شب وحوالي صبح زود در آبهاي ساكني كه داراي گياهان آبزي هستند ذخيره اكسيژن به حداقل ميرسد.بنابراین زمان صید ماهی را میتوان با دانستن این موضوع تا حد زیادی بهبود بخشید.
5-بینایی ماهیان
اندام های بینایی برای ماهیان بمنظور انجام شکار و تغذیه و جهت یابی از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
ماهیانی که در روز برای شکار جستحو میکنند دارای چشمهای بزرگتر بوده و دارای رشد بیشتری می باشند.
ذو چشم ماهی در جلوی سر زاویه ای برابر با 20-30 درجه دارند.
بنابر این اجسامی که در این زاویه در جلوی چشم ماهی قرار دارند دیده نمی شوند.
ماهیان توانایی دیدن خارج از آب را دارند ولی این امر مشروط بر آن است که اجسام خارج از آب در زاویه بین دو چشم یعنی 97-98 درجه قرار داشته باشند.
کلا ماهیان حیوانات نزدیک بین هستند مثلا کوسه ماهیان شبحی از موجودات در فاصله 1-2 متری را میبینند . بر عکس اردک ماهی دارای قدرت بینایی نسبتا خوبی است . ماهیان آبهای عمیق چون به نور کم عادت کردند چشمهایشان نیز در نور کم بهتر کار می کندماهیان اگرچه رنگخا را میبینند ولی قدرت تفکیک و تشخیص را ندارند. از این موضوع در مگسهای قلابذار ماهیگیری و برخی از تورهای ماهیگیری برای صید استفاده می شود
6-شنوايي ماهيان
ماهيان فاقد گوش خارجي و مياني هستند و فقط گوش داخلي دارند كه ساختمتني بسيار پيچيده دارند.
گوش در ماهيان علاوه بر تشخيص صداها براي تعادل-چرخش و پيچيدن بدن نيز كاربرد دارد.
برخلاف تصور عمومي يك سري از ماهيان مانند كپور ماهيان-گربه ماهيان داراي قدرت شنوايي فوق العاده زيادي هستند كه علت آن ارتباط كيسه شناي ماهي با گوششان توشط استخوانهايي به نام وبرWeber مي باشد كه اين استخوانها به علت كوچك بودن براحتي جابه جا شده و صدا را منتقل ميكنند.
آزمايشهاي انجام شده نشان ميدهد كه دامنه قدرت شنوايي در ماهيان از 13 تا 7000 هرتز مي باشد.
صداهاي بم در دامنه100 تا 150 هرتز توسط سلولهاي حسي پوست ان ماهي قابل تشخيص است صداهاي بمتر از 16 هرتز توسط سلولهاي اندام حسي گرفته و درك مي شود .
ماهي همچنين مي تواندميان قدرت صوت را نيز تشخيص بدهد.قابل ذكر است كه صداي توليد شده از انسان بطور معمولي بين فركانسهاي 300 و 3000 قرار دارد.
ماهيان ساكن و مهاجر
بيشتر ماهيان آبهاي شيرين جزء گره ماهيان ساكن بشمار ميروند اين ماهيان به جز مواقع خاص مانند شروع سيلاب يا كمبود مواد غذايي و جفتگيري به ندرت زيستگاه طبيعي خود را ترك مي كنند مثلا اردك ماهي به زادگاه خود علاقه خاصي نشان مي دهد و معمولا در محلي يافت مي شود كه نوزادي خود را در آن سپري نموده است.
بطور كلي مي توان ماهيان را بر اساس نوع مهاجرتشان به چند دسته تقسيم كرد.
الف-ماهيان همه جا رو
اين ماهيان مهاجر واقعي آبهاي شيرين و دريا هستند و سه دسته تقسيم مي شوند:
1-ماهيان بالا رونده:كه بيشتر در آب دريا زندگي مي كنند و براي توليد مثل به آبهاي شيرين مهاجرت مي كنند مانندماهي سفيد-ماهي آزاد.
2-ماهيان پاين رونده:كه اين ماهيان مهاجري هستند كه بر عكس بالا محل زندگي آنها آب شيرين است و جهت توليد مثل به دريا مهاجرت مي كنند مانند مار ماهي
3-ماهيان بالا و پايين رونده:كه از آب شيرين به دريا و بالعكس مهاجرت مي كنند انگيزه اين مهاجرتها توليد مثل يا تخمريزي نيست بلكه براي برآوردن ساير نيازهاي دوره زندگي مانند مهاجرت تغذيه اي يا مهاجرت براي دفع انگل است.
ب-ماهيان رود رونده:ماهياني كه هميشه در آب شيرين زندگي مي كنند و فقط در همانجا مهاجرت ميكنند مانند قزل آلاي خال قرمز كه براي توليد مثل از قسمتهاي پايين رودخانه به مناطق بالاتر مهاجرت مي كند يا برخي از آزاد ماهيان كه از درياچه هاي آب شيرين به رودخانه هاي منتهي به دريا مهاجرت مي كنند.پ-ماهيان اقيانوس:ماهياني كه تمام مدت عمر خود را در اقيانوس مي گذرانند و از يك منطقه دريا به منطقه ديگر مهاجرت مي كنند مانند ماهيان كفال-تن-كليكاي درياي خزر(شگ ماهيان)
7-محيط زيست ماهيان
محل زندگي ماهيان در آبهاي داخلي از نظر شرايط زيستي يكسان نبوده داراي اختلاف مي باشد و بر اساس اين تفاوتها در هر يك از زيستگاهها نيز ماهيان مختلفي زندگي مي كنند.
اين طبقه بندي بر اساس ديگر آبزيان اين آبها كه مورد تغذيه ماهيان قرار مي گيرند و شرايط فيزيك و شيميايي مختلف اين آبها و همچنين ارتفاع آنها صورت ميگيرد به نحوي كه با توجه به نحوه زندگي مورد قبول هر ماهي است مي توان حدس زد كه چه نوع ماهي در آن منطقه زندگي مي كند.
مهمترين مناطق زيستي ماهيان بصورت زير است:
1-آبهاي جاري
الف-چشمه ها و جويبار ها
آب چشمه ها و جويبارها ي مناطق كوهستاني ناشي از ذوب برفهاوخروج آبها زير زميني مي باشد كه پاك و فاقد آلودگي هستند.
درجه حرارت ايين آبها به ندرت در تابستان به 10 درجه سانتيگراد مي رسد.عمق اين آبها كم بوده و معمولا داراي آبشارهاي متعدد و مسير پر پيچ و خم هستند.واطراف اين آبها گياهان اندكي مشاهده ميشوند.
در اين نوع آبها ماهي قزل آلاي خال قرمزSalmo Trutta fario وجود دارد .
معمولا تا ارتفاع 2000 متر از سطح دريا مناطق زندگي اين گونه ماهي مي باشد
البته چشمه ها و جويبارهاي مناطق مسطح تر نيزمي توانند جز اين مناطق باشند به شرطي كه انها فاقد آلودگي شفاف و داراي اكسيژن محلول زياد باشند.
علاوه بر ماهي قزل آلاي خال قرمز ماهيان ديگري مانند ماهيان كوهستانPhoxinus ماهي كپور كفزيGobio در اين منطقه وجود دارند.
2-نهرها:
جويبارهاي كوچك به هم پيوسته نهرها را بوجود مي آورد. در نهرها كمتر به آبشارهايي كه در جويبارها وجود دارند بر مي خوريم.
در نهرها گياهان آبزي بيشتري وجود دارند.
آب نخرها معمولا مانند جويبارها سرد و داراي اكسيژن محلول بالايي نيست.
معمولا ماهياني كه باله اي بلند دارند در اين منطقه زندگي ميكنند. مانند كپور ماهيان
البته گهگاهي ماهياني مانند اردك ماهي در مناطقي كه سرعت آب كم و داراي عمق بيشتري مي باشد مشاهده ميشوند.
3-رودخانه ها
نهرها در جريان خود عريض تر و عميق تر ميشوند و رودخانه هاي كوچك را بوجود مي آورند. بستر رودخانه ها پوشيده از ماسه نرم و گل است و گياهان آبزي با تنوع فراوان دارد در كنار رودخانه ا نقاط آرامي وجود دارند كه آب آنها تسيره رنگ است ولي با اين وصف اكسيژن محلول فراواني دارند.
ماهياني كه در اين نوع مناطق انتشار دارند بيشتر كپور ماهيان هستند
كپور پوزه دار-ماهي سيم-سس ماهي و...و حتي در مواردي ماهي سوف و اردك ماهي نيز وجود دارندقابل توجه است ماهيان مهاجر بالارونده بر حسب گونه هاي مختلف اين مناطق را براي تخم ريزي انتخاب مي كنند.
5-درياچه ها و سدها
بيشتر درياچه ها كه در نقاد سح دشتها واقع شده اند داراي عمقي بين 20 تا 50 مت هستند.
سواحل اين درياچه ها پوشيده از گياهان آبزي است و در بستر آنها لجن ته نشين شده است.درياچه هايي كه در نزديكي شهرها وجود دارند غالبا محلي براي ورود فاضلابهاي شهري هستند و آنهايي كه مواد آلي به آنها وارد مي شوند داراي منبع غذايي فراواني مي باشند و بخصوص در تابستانها اين امر به مقدار زياد خود مي رسد
گياهاني كه در درياچه ها زندگي مي كنند تا عمق 6-8 متري انتشار مي يابندو در اعماق آب معمولا مملو از صدفهاي خالي دو كفه اي ميشود از عمق 10 متر به بعد اغلب رسوبات افزوده مي شود كه بقاياي پوسيده گياهان است.
آب درياچه ها را ميتوان به 3 قسمت مجز تقسيم كرد
لايه سطحي كه در روزهاي گرم تابستان دمايي مابين 18-22 درجه سانتيگراد دارند و اكسيژن محلول در اين قسمت در حد بسيار بالايي است.
لايه مياني كه دراين لايه افت شديد دمايي وجود دارد و دمايي در حدود 10 درجه سانتيگراد دارند و مقدار نور هم به ميزان قابل توجهي كم است.
لايه آخر لايه پاييني يا تحتاني است كه دمايي در حدود 5-8 سانتيگراد دارند و نور در اين منطقه به طرز قابل توجهي كم ميشود بطوريكه گياهان در اين منطقه قادر به فتو سنتز و توليد اكسيژن نمي باشند و به علت عدم تماس اين منطقه و فاصله زياد با سطح آب مقدار اكسيژن به حد بحراني ميرسد .
در تابستان به غير از سطح درياچه دولايه ديگر معمولا جريان آبي در حد صفر دارند و ثابت هستند و لايه سطحي فقط به خاطر وزش باد به گردش در مي آيد.
اما در بهار اين مسئله كمي به هم مي خورد و بدليل گرم شدن آب درياچه بدليل تابيدن خورشيد و آنهم پس از سپري شدن فصل زمستان حرارت آب سطحي به 4 درجه ميرسد و چون آب در دماي 4 درجه بيشترين وزن مخصوص را دارا است به طبقات پايين فشار وارد مي آورد آب طبقات زيرين به مناطق سطحي حركت مي كند و اين عمل به گردش آب كل درياچه كمك مي كند. كه اين عمل تاثير مستقيم روي ماهيهاي موچود در داخل آب دارد..
درياچه هاي مناطق كوهستان داراي ويژگيهاي متمايز كننده اي هستند.
عمق زياد-خنكبودن آب و كمبود مواد غذاي از اين ويژگيها هستند
در اين نوع درياچه ها در نواحي عميق اكسيژن محلول كمي بيشتر از درياچه هاي مناطق ديگر هستند كه اين امر سبب وجود جلبك مي باشد.
ماهياني مانند قزل آلاي رنگين كمان قزل آلاي خال قرمز و در كناره ها كپور و اردك ماهي و سوف در دراچه ها بصورت عمومي زندگي مي كنند
وهرچه درياچه نسبت به سطح دريا در ارتفاع بالاتري قرار گيرد تنوع ماهي كم ميشود مثلا در درياچه بالاي 2000 متر از سطح دريا فقط قزل آلا و ماهي كوهستان زندگي مي كنند.
6-بركه ها و تالاب ها
عمق بركه ها و تالابها در حدود 2 متر است و نور خورشيد تا بستر نفوذ مي كند و به همين جهت در بستر بركه ها گياهان آبزي فراواني زندگي مي كنند كه اين امر در بعضي مواقع از شبها باعث كاهش اكسيژن ومرگ ومير ماهيان ميشود.
در اين گونه بركه ها معملا انواع گونه ماهيان زندگي مي كنند و اين ماهيان در برابر تغييرات حراراتي آب و كمبود اكسيژن مقاومت زيادي از خود نشان مي دهند و در صورتي كه ماهيان اين تالابها صيد نشود تعداد آن افزايش يافته و به علت رقابت شديد فقط ماهيان شكارچي مانند اردك ماهي امكان تغذيه خوب را خواهند داشت و ماهياني مانند كپور قادر به رقابت نبوده ور شد چنداني ندارند.....
+ نوشته شده در چهارشنبه ۱۲ آذر ۱۳۹۹ساعت 20:35 توسط سيد مصطفي محمدزاده
|
