«نیک آباد» میراث‌دار ایران باستان با فریادهای در گلو مانده است

محمد طاووسی/فعال میراث فرهنگی نیک آباد

اگر قصد سفری یک روزه به نقطه‌ای در اطراف شهر اصفهان را دارید، صبح یک روز تعطیل وسایل مختصری بردارید و برای بازدید از یک شهر تاریخی تماشایی راهی مرکز بخش جرقویه سفلی در 60 کیلومتـــــری اصفهان شوید. آنچه در انتظار شماست شهری است به نام امروزی «نیک آباد» و نام دیرینِ «ینگ آباد» که اگر قصه‌های جورواجورش را بشنوید و از آثار تاریخی بی‌شمارش اطلاعات اندکی به دست بیاورید، بی معطلی در نخستین روز تعطیلات پیش رو راهی این سفر می‌شوید.پیش از آن اما لازم است از برخی حقایق تاریخی درباره این شهر مطلع شوید. آنچه در این گزارش می‌خوانید بر اساس کتاب «گرکویه سرزمینی ناشناخته بر کران کویر» نوشته «علی شفیعی نیک‌آبادی» و پرس‌وجویی است که از سال‌خوردگان این دیار درباره گذشته و پیشینه آن انجام داده‌ام.

نیک‌آباد میراث‌دار «بادگرد» عصر ساسانی است

مردم شهر نیک‌آباد از بازماندگان شهر بادگرد (بادغرد) در دو کیلومتری شمال نیک آباد هستند که در روزگار ساسانیان از رونق خاصی برخوردار بوده است. این شهر دارای هفت گرمابه بزرگ و چهار دروازه و آتشکده بزرگ بوده که مادر آتشکده‌های شهرها به شمار می‌رفته است، همچنین بازاری به درازای هشت کیلومتر، چندین آب انبار، آسیاب آبی و گورستانی که سنگ‌های گور های دخمه‌ای آن تا پیش از جنگ جهانی وجود داشته و  از ویژگی‌های این شهر بوده است.پس از حمله مغولان به شهر بادگرد که ساکنانش به دین زرتشت بودند، گروهی از مردم به یزد و گروهی دیگر نیز به شهر «چاچ» کوچک که امروزه کشتزاری به نام «چاچی» یادگار آن است (در دو کیلومتری نیک‌آباد) و گبرنشین بوده، کوچ کردند. نام این شهر در شاهنامه نیز آورده شده است: «یکی تیر الماس پیکان چو آب / نهاده بر اوچار پر عقاب / بمالید چاچی کمان را به دست / به چرم گوزن اندر آورد شست» چاچ شهری «جنگ‌افزارساز» در دوران اشکانی، ساسانی و پس اسلام بوده و تا دوران صفوی نیز این پیشه در این شهر رواج داشته است.

آب و آبادانی در چاچ

پس از کوچ مردم بادگرد به چاچ (امین اباد) جمعیت رو به گسترش نهاد؛ به گونه‌ای که زمین‌های کشاورزی و آب کاریزهای چاچ و امین‌آباد دیگر پاسخ‌گوی نیاز مردم نبود. از این رو، کشاورزان در پی کندن کاریزهای نوینی برآمدند و به زودی کشاورزی در آنجا رو به گسترش نهاد. رویش گیاه روناس که پیش از این در بادگرد رواج زیادی داشت و از طریق راه ابریشم که شاخه‌ای از آن از بادگرد می‌گذشت صادر می‌شد، در شهرک امین آباد نیز گسترش یافت.

افول عصر صفوی افول امین آباد

این شهرک تا پایان روزگار صفوی از شهرک‌های آباد بود. ولی روند خشکسالی آن را در نوردید، به گونه‌ای که اندک اندک مردم آنجا را رها کرده و به دژ باستانی ینگووا (نیک آباد کنونی) در باختر کوچ کردند.این دژ گبرنشین بود و در کوی بالای نیک‌آباد جای داشت که با تاخت و تاز مغول‌ها مردم آن به شهرهای دیگر زرتشتی نشین کوچ کردند. مردم کوچ‌کننده امین آباد به بازسازی آن پرداختند و از آنجا که دژ گسترده و پهناوری بود جمعیت قابل توجهی از مردم توانستند در آنجا ماندگار شوند.تا اینکه جمعیت ینگووا در زمان کریم خان افزایش یافت و کمبود فضا برای زندگی، مردم را بر آن داشت تا در جنوب دژ ینگووا، دژ دیگری بسازند که تا به امروز نیز دیواره‌ها و باروهای آن پابرجاست و به دژ تازه مشهور است.در زمان کریم خان مردمی که در دژ تازه سکونت داشتند، اندک اندک آنجا را رها کرده و در خاور دژ کهنه که امروزه کوی پایین نامیده می‌شود، به ساختمان سازی پرداختند. ساختمان چهار ایوان نخستین ساختمانی بود که به زیبایی ساخته شد و امروز اثری از آن برجای نیست.

نام «ینگ آباد» از کهندژ   ینگو وا گرفته شده است

 نام تاریخی شهر «ینگ آباد» نیز ازکهندژ ینگووا گرفته شده است. ینگ آباد که مردم منطقه به آن «ینگووا» می‌گویند از کلمه «یانگ هو وا» در فارسی باستان گرفته شده و به معنای محلی است که نو آباد شده است. این موضوع را استاد محمد ابراهیم باستانی پاریزی نیز تایید کرده‌ و در توصیف شهر بادگرد چنین می‌گوید: «بادغرد آن که باقرآباد شده و شهر هفت گرمابه بوده است چه شد که اینگونه متروک و منزوی افتاد؟»

نیک آباد و آثار تاریخیِ شاخص‌اش

شهر نیک‌آباد همچون شهرهای باستانی دیگر در میهن عزیزمان دارای آثار متعددی بوده است. آثاری که بسیاری از آنها از بین رفته و اندک آثار باقی مانده نیز امروز نیازمند توجه همگانی چه در سطح استانی و چه در سطح منطقه‌ای است. این شهر در گذشته دارای آثار تاریخی باارزشی بوده که امروز تنها چند مورد انگشت شمار از آن برجای مانده که نیاز فوری به رسیدگی دارد.

آثار تاریخی نیک‌آباد نیازمند رسیدگی و مرمت فوری است

آثار شهر ینگ آباد در گذشته شامل یکی دو آسیاب کهن و گرمابه و آتشکده ساسانی بوده است. «کهندژ یانگ هو وا» از دیگر آثاری است که در زمان قاجار در جنگ‌هایی که میان اهالی غیور و ظلم‌ستیز ینگ‌آباد با نیروهای ظل‌السلطان توسط نیروهای چراغعلی خان زنگنه پا گرفت، ویران شد. امروز تنها یک برج از آن کهندژ برجای مانده که نیازمند رسیدگی و مرمت فوری است.

خانه آقا محمدخان ینگ آبادی و  بادگیرهایی که دیگر نیست!

از دیگر آثار تاریخی برجسته این شهر «خانه آقا محمدخان ینگ‌آبادی» است. او حاکم ابرکوه، گرکویه و زنجان بوده که شوربختانه خانه‌اش در وقوع سیل سال 1335 ویران شد. از ویژگی‌های این خانه زیبا بادگیرهای سربه فلک کشیده آن است که هنوز در خاطرات پیران شهر نقش بسته است. آنان از این خانه اینگونه یاد می‌کنند: «بادگیرهایی داشت که نمونه آن در گرکویه و ابرکوه وجود نداشت.» امروز از این بادگیرها تنها یک نمونه کوچک باقی مانده است.

حال و روز خرابِ یک خانه تاریخی 300 ساله!

از دیگر آثار تاریخی این شهر «خانه مرحوم حاج اسماعیل سرهنگ‌پور»  است که دیوارهای در حال ریزش و چوب بست‌هایی که برای استوار ماندن خانه به بدنه آن نصب شده، گویای حال و روز نزار آن است. قدمت این خانه 300 سال و مساحت کلی آن حدود 2400 مترمربع است. خانه دارای گذر آب قنات بوده که امروز در اختیار نوه حاج رضاخان قرار دارد. این خانه که در کنار مسجدجامع، حسینیه نیک‌آباد و رودخانه واقع شده، درگذشته سه بخش داشته و شامل خلوت‌خانه، محل پذیرایی از مهمان‌ها، اسطبل و سرطویله برای نگهداری احشام و اسب بوده است. دو اتاق پنج دری از دیگر بخش‌های این خانه بوده که نهر آب مزرعه چاچی از وسط آن می‌گذشته است.  این خانه که متاسفانه اکنون تنها دو بخش هشتی کوچک و دالان از آن باقی مانده، پایگاهی در مرکز شهر بوده است.جالب اینکه سردر زیبای خانه مرحوم حاج اسماعیل سرهنگ‌پور هنوز بر فراز آن خودنمایی و یاد و خاطرات گذشته را در اذهان پیران شهر زنده می‌کند. بر بالای دیوارها و سردر، کنگره‌ای از خشت پخته قرار دارد که زیبایی خاصی به خانه بخشیده است. هنگام بازدید از این اثر تاریخی باشکوه، به دو اتاق در شمال و یک اتاق در جنوب می‌رسید که سه در چوبی زیبا با شیشه‌های رنگی دارند و به نظر می‌رسد یادگارانی از روسیه و آلمان در این خانه باشد. از دیگر ویژگی‌های این خانه تاریخی شامل سنگ‌فرش آجری یا خشتی حیاط، حوض و فواره، چاه منبع آب و درخت مُوِ صد ساله است که هنوز دو بار در سال انگور می‌دهد!

وارثان جناب سرهنگ!

 خانه سرهنگ حسین علی‌خان کفرانی و میرپنج به اسماعیل‌خان و پسرش به ارث رسیده است. بهارخانه این خانه قدیمی مانند بادگیرهای شهر یزد، فضای زیرین آن را خنک می‌کند. این خانه گوشواره‌هایی نیز داشته و درهای چوبی‌اش با قفل و لولای برنجی هنوز پابرجاست.

خانه تاریخی آیت‌الله حاج ملایوسف ینگ‌آبادی

خــانــه آیت‌الله حاج مــلایــوســــف ینگ‌آبادی (پدربزرگ آیات عظام صانعی) دیگر خانه تاریخی و یادگاری از روزگار قاجار در نیک‌آباد است. تنها خانه‌ای که در چند سال اخیر بازسازی شده و خاطرات کودکی بزرگانی چون آیت الله العظمی حاج شیخ یوسف صانعی و آیت‌الله حاج شیخ حسن صانعی را در خود جای داده است.در شهر ینگ‌آباد تا پیش از انقلاب و نوسازی‌های دهه 60 چند میدانگاه و حسینه بسیار زیبا (در این میادین در گذشته داد و ستد و در ایام محرم نیز تعزیه‌خوانی در آن صورت می‌گرفت) وجود داشت که همراه با گرمابه‌ها و مساجد اطرافش ویران شده است. امروز از این آثار تنها یک مسجد زیبا و قسمتی از ایوان‌های یکی از حسینیه‌ها باقی مانده است.

دیگر   آثار تاریخی نیک آباد

ینگ‌آباد دارای سه کاروانسرا به نام‌های علی‌آر، ملاعلی و کرمعلی متعلق به دوران زندیه و قاجار بود که در نوسازی‌ها و بهسازی‌ها ویران شد. این کاروانسراها یادگار روزگار گذر کاروان‌های اصفهان ابرکوه در ینگ‌آباد بوده‌اند. همچنین در «کهندژ یانگ هو وا» یک نیایشگاه باستانی وجود داشت که در نوسازی‌ها دست‌کاری و نمای پیشین خود را از دست داده است.چندین آسیاب‌ زیبا هم از دیگر سرمــــایه‌های تاریخی ینگ‌آبــــاد است. مانند آسیاب چاووش و حسن محمدباقر که امروز تنها یکی از آنها باقی مانده است.

دیدار با  ارگ ساسانی

اما مهم‌ترین اثر تاریخی و باستانی ینگ‌آباد ارگ ساسانی «دشت جهان» است که امروز از عظمت و شکوهش چیزی باقی نمانده است. هرچند قسمت‌هایی از آن هنوز استوار ایستاده‌ و شکوه تاریخ این سرزمین را به رخ می‌کشند. خشت‌های ساسانی این ارگ گویای تاریخ چندهزار ساله‌ آن و تاریخ فراموش شده ینگ‌آباد است.

پیش به سوی ارگ تاریخی ینگ‌آباد

قلعه تازه نیک‌آباد جرقویه در جنوب شهر نیک آباد و انتهای خیابان اصلی شهر قرار دارد و بازمانده آثاری است که از بین رفته است. هم‌زمان با این قلعه که در زمان کریم خان زند حدود سال‌های 1160 تا 1163 قمری ساخته شده یخچال بزرگی هم ساخته شده است. این قلعه شش برج دو طبقه بزرگ دیده‌بانی داشته که در حال حاضر پنج برج باقی مانده و یک برج تبدیل به در ورودی شده است. در سال 1350 یک شرکت راه‌سازی در این قلعه اسکان یافت و متاسفانه کلیه ساخت و سازهای داخلی آن را از بین برد!این ارگ 70 خانه یا اتاق داشته و دارای کوچه‌ها و گذرگاه‌ها، حمام، شترخانه، اسطبل، زورخانه و مسجدی کوچک شبیه مسجد قدیمی نیک‌آباد داشته است که شباهتی به مسجد شیخ لطف الله اصفهان دارد.قلعه بزرگ نیک‌آباد امروز تنها دارای پنج برج زیبا دو طبقه با دیوارهای بلند و کنگره‌دار و حداقل چهار در ورودی است که متاسفانه از درهای بزرگ سنگی آن خبری نیست. ناگفته نماند که این قلعه در صورت بازسازی و مرمت، قابلیت تبدیل شدن به منبع درآمد مناسبی را در حوزه گردشگری دارد که شهرداری نیک‌آباد نیز جهت پیگیری این موضوع درحال اقدام است.

مزارعِ پرخاطره نیک‌آباد

 مزارع ینگ آباد دارای فضاهایی مملو از خاطرات کشت و کارهای پیشین و محلی برای استراحت کشاورزان است. این فضاهای تاریخی دارای بادگیر است و در زیر آنها منبع سنگی برای نگهداری آب در تابستان و خنک شدن آن نیز وجود دارد که امروز به لطف کشاورزان پابرجاست.از دیگر ارگ‌های تاریخی این شهر، قلعه‌ شفیعی‌ها متعلق به طایفه‌ شفیع بزرگ ینگ آبادی یادگار دوران قاجار بوده که امروز اثری از آن موجود نیست.


برچسب‌ها: جرقویه ای
+ نوشته شده در  شنبه ۱۰ خرداد ۱۳۹۹ساعت 23:57  توسط سيد مصطفي محمدزاده   |