بیوشیمی(جزئ امتحان نیست)    زهرا حسین نژاد

امگا3 نوعی اسید چرب غیراشباع است واز معدود چربی هایی است که بدن قادر به تولید ان نیست وباید از منابع غذایی تامین شود و در زنجیره ی اتصالی کربن ان یک گروه کربوکسیل وچندین پیوند دوگانه وجود دارد .علت نام گذاری ان به قرار گرفتن اولین باند دوگانه در بین اتم کربن های 3و4 در ساختمان شیمیایی ان است وهمین محل قرارگیری باند دوگانه باعث پیدا شدن خواص بیوشیمیایی خاص امگا 3می شود.اولین بار دودانشمند به نام های دکتر بنگ(Dr.Bang) ودکتردایربرگ(Dr.Dyerberg(پس از تحقیقات علمی بر روی چربی های ماهی،نام امگا3((OMEGA-3 را بر ان نهادند وان را اولین بار در هنگام بررسی روش تغذیه اسکیموها درسال1979 میلادی کشف کردند.ان ها با مطالعه بر روی خون اسکیموها مشاهده کردند،با وجود اینکه اسکیموها همراه غذای اصلی خود(ماهی) از گوشت حیوانات پرچرب شکاری نیز استفاده می کنند،اسیدهای چرب موجود در خون ان ها مانع از تجمع پلاکت و در نتیجه مانع از رسوبات وگرفتگی رگ ها می شود.

سه اسید چرب معرف از خانواده امگا3 که بر روی ان ها تحقیقات ومطالعات بیشتری انجام شده عبارت اند از:

1.       آلفالینوليک اسید با نام اختصاری ALA

2.       ایکوزا پنتانويک اسید با نام اختصاری EPA

3.       دوکوزا هگزانويک اسید با نام اختصاری DHA

مواد غذایی که این سه اسید چرب در ان یافت می شوند:

مهمترین مخزن ALA روغن بذرکتان است که حاوی مقدار قابل توجهی از اسید چرب ALAاست.پس از ان روغن گردو،جوانه گندم وسویا حاوی این اسید چرب هستند سایر مواد غذایی فاقد این اسیدچرب یا مقدار بسیارکم از ان هستند.

مخزن دو اسید چرب دیگر از خانواده امگا3 یعنیEPA وDHA فقط وفقط ماهی است ودر هیچ ماده غذایی دیگری تا به حال یافت نشده است.این دو اسیدچرب نقش مهمی را درتغذیه دارند ودر چند سال گذشته،مطالعات فراوانی روی ان ها انجام شده است.

خواص معجزه آسای این دو اسید چرب(EPAوDHA) که فقط در ماهی هستند در پیشگیری و درمان بسیاری از بیماری ها شناخته شده.

متأسفانه در کشور ما به ماهی وفراورده های دریایی کمتر اهمیت داده می شود وان را ازغذاهای تشریفاتی ویا محدود به ایام خاص مثل شب عید میدانند وتنها نقاط خاصی از کشور مثل شمال وجنوب کشور ان را در برنامه غذایی خود قرار می دهند.

نقش اسیدچرب امگا3 در پیشگیری از بیماری ها:

بر اساس مطالعات فراوان ثابت شده که هرچه مصرف ماهی بیشتر باشد،اثرات مفید ان در جهت جلوگیری از امراض بیشتر خواهد بود.به طور مثال اگر به کشور ژاپن توجه کنیم می بینیم که ژاپنی ها نیز مانند اسکیموها مصرف ماهی بالایی دارند به طوری که مصرف سرانه ماهی در ژاپن حدود67 کیلوگرم در سال است،از طرفی ژاپنی ها برعکس اسکیموها در برنامه غذایی خود از چربی بسیار کمی استفاده می کنند.بررسی انجام شده نشان می دهد که ژاپنی ها دارای متوسط عمر حدود 88 سال هستند.این تحقیقات تایید کننده اثرات بسیار مفید امگا3 استهمچنین علت کوتاهی عمر اسکیموها حوادث وصدمات است نه بیماری ها وسکته های قلبی وتنگی عروق.در ایران مصرف سرانه ماهی حدود5 کیلوگرم درسال است ومتأسفانه متوسط عمر در ایران حدود 67 سال است.پژوهش های انجام شده در کشور پرتغال نشان می دهند کسانی که در سواحل این کشور ساکنند وبه طور مرتب از ماهی استفاده می کنند در مقایسه با افرادی که در نقاط دیگر کشور هستند وماهی کمی می خورند بسیار کمتر دچار چربی خون وسکته های قلبی می شوند.افرادی که در ساحل دریا زندگی می کنند ده برابر بیشتر از گروه دیگر ماهی وفراورده های دریایی می خورند وسطح امگا3 خون ان ها نیزدر اندازه گیری های انجام شده بسیار بالاتر از گروه دیگر بوده است.همچنین بررسی آزمایشگاهی انجام شده نشان می دهد  که این افراد علاوه برسطح بالای امگا3،دارای مقدار HDL (کلسترول خوب) بالاتر وLDL(کلسترول بد) کمتری از سایر افراد بوده اند.گروهی که ساکن سایر نقاط کشور بوده اند ومصرف گوشت ان ها بالاتر از ماهی بوده ودر این گروه سکته ی قلبی چهار برابر بیشتر بود.همان طور که می دانید فشارخون بالا یکی از علل مهم بیماری های قلبی وعروقی وسکته های قلبی ومغزی است.تحقیقات علمی اخیر در مورد پایین آوردن فشارخون با اسیدچرب امگا3 نشان می دهد که کمبود این چربی با افزایش فشارخون رابطه دارد.امروزه ثابت شده که انجام ورزش های سبک به همراه اسیدچرب امگا3 به صورت یک برنامه مستمر ومنظم می تواند در کاهش فشارخون بالا وتنظیم ان بسیار مفید باشد واین کار برای هر گروه سنی قابل اجرا است.همچنین تغذیه سرشار از امگا3 کمک فراوانی به بهبود مشکلات تنفسی می کند واز طرفی باعث کاهش داروهای مصرفی می شود.البته محققان علم تغذیه به اثبات رسانده اند که مصرف زیاد اسیدهای چرب به همراه الودگی هوا باعث افزایش مشکلات تنفسی مثل آسم می شود.بیماری دیگری که اسیدچرب امگا3 در پیشگیری از ان نقش دارد،پوکی استخوان است که محققان پی برده اند که اگر مصرف مستمر ومنظم اسیدچرب امگا3 ادامه یابد،جذب کلسیم از روده ها بیشتر می شود.علاوه براین با مصرف ماهی علاوه بر افزایش جذب کلسیم،سلول های استخوانی تحریک شده کلسیم را بهتر در خودشان رسوب می دهند.

اما نقش امگا3 در درمان افسردگی:به طور کلی طی بیماری ها ودر شرایط استرس ودر افراد مسن بدن قدرت استفاده از این چربی ها(امگا3) را از دست می دهد بنابراین در این شرایط باید مقدار بیشتری از این چربی ها را در رژیم غذایی قرار داد.با توجه به اینکه حدود 20 درصد وزن خشک مغز انسان را این چربی های غیر اشباع تشکیل می دهند(البته نوعDHA اسیدچرب امگا3) وبعد از آب مهمترین ماده ی تشکیل دهنده مغز انسان هستند،تأمین کافی این مواد برای سلامت و عملکرد مغز وحتی دیگر اعضای بدن ضروری است.از این رو دانشمندان معتقدند علت ابتلا به برخی از بیماری های مغزی و روانی مثل افسردگی می تواند عدم تعادل  در رژیم غذایی ودریافت ناکافی این چربی های امگا3 باشد.یافته ها حاکی از آنند که در خون افراد مبتلا به افسردگی،سطح امگا3 کمتر از افراد عادی است.از طرف دیگر پژوهشگران متوجه شده اند که غلظت اسیدهای چرب در خون در فصول مختلف متفاوت است مثلا دربهار وتابستان که مردم از ماهی وفراورده های دریایی کمتری استفاده می کنند غلظت امگا3 نیز در خون پایین تراست.پژوهش ها نشان داده اند در همین فصولی که غلظت اسیدهای چرب در خون انسان ها کم می شود (یعنی دربهار وتابستان) آمار خودکشی ها هم بالاتر است.البته افسردگی وخودکشی علل مختلفی دارد وتنها به علت کاهش امگا3 نیست.مصرف یک گرم در روز چربی امگا3 میتواند تا حدود 53 درصد از علامت های افسردگی بیمار بکاهد.

آخرین مطلب در مورد خواص امگا3 این است که مصرف اسیدهای چرب امگا3 کارایی شیمی درمانی را افزایش می دهد.بیماران سرطانی می توانند با گنجاندن موادغذایی حاوی اسیدچرب امگا3 در رژیم غذایی خود تأثیر شیمی درمانی یا اشعه درمانی را به نحومؤثری افزایش دهند.دکتر ((جعفر بهزاد)) محقق ومتخصص تغذیه با بیان این مطلب به خبرنگار ایسنا،گفت:بررسی های انجام شده روی خواص اسیدچرب خانواده امگا3 نشان می دهد،این مواد دیواره ی سلول های سرطانی را به شدّت ناپایدار می کند وان ها را در مقابل داروها واشعه آسیب پذیر می کند.وی مصرف موادی همچون تخم مرغ وماهی را برای مبتلایان به سرطان ضروری خواند وتاکید کرد:ماده ی امگا3 غیر از افزایش تأثیر درمان،از رشد وگسترش تومورها در بدن جلوگیری می کند.

منابع:اینترنت((سایت جامع علوم رادیولوژی ایران )) ، ((بروجرد نیوز ))، ((پایگاه جامع اطلاع رسانی طب  ایران))