بخش جرقويه‌عليا كه در منتهي‌اليه جنوب شرقي اصفهان واقع است، يكي از وسيع‌ترين مناطق و بخش‌هاي استان مي‌باشد؛ منطقه‌اي كه در گذر زمان با نام‌هاي گرگويه، گركويه، جركوه، جرقوه و بالاخره جرقويه از آن ياد شده‌است. در اين منطقه همه چيز دست به دست هم داده اند تا زيبايي‌ها و شگفتي‌هاي برجاي مانده از تاريخ قبل از ظهور اسلام را دو چندان كنند. براي گشت‌و‌گذار در اين منطقه بايد چند روز كامل وقت گذاشت تا در هر قسمتي از اين بخش و روستاهاي اطراف آن بتواني به قدمت تاريخي هر يك از بناهايي كه از دوره‌هاي مختلف تاريخ به يادگار باقي مانده‌اند پي ببري. آثار تاريخي در بخش‌هاي مختلف اين منطقه مبين تاريخ گذشتگان و قدمت ديرينه آنهاست.

اما در سفر يك‌روزه ما به اين بخش، عليرضا ياوري يكي از اهالي اين منطقه كه از دوران كودكي در جرقويه‌عليا زندگي مي‌كند و حالا كه به سن 78 سالگي رسيده، راهنماي ما مي‌شود: آثاري كه در جرقويه به چشم مي‌خورند، همگي نشانگر اهميت تاريخي اين منطقه است. يكي از بخش‌ها و محله‌هاي معروف در جرقويه، تخت سرخ نام دارد كه از گذشته‌هاي بسيار دور در اطراف اسفنداران (يكي از روستاهاي قديمي در حريم جرقويه) همچنان آثار تاريخي‌اش را به رخ همگان مي‌كشد. اسفنداران به گفته بزرگان و مورخان، به عنوان شكارگاه بهرام‌گور مطرح بوده و حالا هم اگر به اين روستا برويد، ويرانه‌هاي تاريخي دژي بزرگ، همه اين واقعيت‌ها را برايتان روشن مي‌كند.

براي رفتن به روستاي اسفنداران بايد حداقل ده كيلومتر از مسير را طي كرد تا به آن رسيد. با نزديك‌شدن به اين روستا ياوري انگشت اشاره‌اش را به زميني دوخت كه روزگاري براي خود محلي بزرگ و معروف بوده و حالا تنها آثار مخروبه و دست‌نخورده‌اي از آن باقي‌مانده‌است. طي سال‌هاي گذشته به تپه‌اي عظيم در اين مكان دست يافتند كه حاصل نتايج كاوش‌هاي چند ماهه، كشف استخوان‌هاي انسان در دوران قبل از ظهور اسلام بود. طبق اظهارات باستان‌شناسان،‌در اسفنداران، خرابه‌هاي معروف به شهر قولنجان كشف شد.

***

در جرقويه، مناطق تاريخي زيادي وجود دارد كه هر يك،گوشه‌اي از زيبايي‌هاي معماري در ايران را به رخ مي‌كشند. از جرقويه كه به سمت شرق برويم، وارد دنياي مسحور‌كننده‌اي مي‌شويم؛ دنيايي كه نصرآباد (گيوان) نام داشته و خرابه‌هاي دژي مستحكم و زيبا از فاصله چند كيلومتري، مقابل چشمانمان ظاهر مي‌شود؛ دژي كه به گيو معروف است، براي رفتن به پاي دژ مذكور بايد مسير طولاني و صعب‌العبوري را طي كرد، اما از آنجايي‌كه مسير ماشين‌رو و قابل دسترسي ديده نمي‌شود، به توضيحات ياوري درباره قدمت اين بناي قديمي اكتفا كرديم: ساختمان اصلي اين دژ با ملاط آهك و گچ پوشيده شده‌است. عده‌اي از باستان‌شناساني كه طي سال‌هاي گذشته به اين منطقه سفر كرده‌بودند اعلام كرده اند كه ساخت دژ مذكور به زمان اشكانيان برمي‌گردد، اما گروه ديگري كه در سال 87 براي بررسي نوع ملاط به‌كار رفته در بنا به اين روستا سفر كرده‌بودند، اعلام كردند كه اصل بنا مربوط به زمان ساسانيان است و اوج تخريب‌ها نيز در زمان صفويان مشاهده شده‌است. اما خوشبختانه به‌خاطر توجه معماران ساساني به نوع ملاط به‌كار رفته و استحكام‌بخشي آن، هنوز پس از گذشت چندصد سال از تاريخ ساخت آن، آثار مخروبه از اين دژ قديمي و زيبا برجاي مانده‌است.

از ديگر آثار تاريخي موجود در جرقويه، ويرانه‌هاي دژ مستحكم ديگري است كه در جنوب آن مشاهده مي‌شود؛ بنايي كه سه برج مدور و ساده در اطراف آن قرار دارد. اين بنا كه از خشت همراه با ملاط گل، شن و كاه ساخته شده از ديگر آثار زمان ساسانيان است. راهنمايمان درباره اين بنا مي‌گويد: در اين بخش نيز ويرانه‌هاي آتشكده دستگرد را مي‌توان مشاهده كرد كه به شكل چهار طاقي با خشت ساخته شده‌است. اصل اين بنا از سنگ و ملاط ساروج است كه متأسفانه در سال گذشته، قسمتي از ديواره‌هاي آن فرو ريخت.

اين آتشكده كه بر بالاي يك كوه جا خوش كرده‌است، داراي چهاربخش ورودي است كه در دوره‌هاي مختلف مرمت شده‌است. در پايين كوه، چشمه‌اي زلال از دل زمين بيرون مي‌آيد كه گردشگران را به سمت خود جذب مي‌كند.

***

 به‌طور كلي منطقه جرقويه به عنوان يكي از وسيع‌ترين و تاريخي‌ترين مناطق استان است. جرقويه در روزگاران گذشته بر سر يكي از شاخه‌هاي جاده ابريشم قرار داشته كه از اهميت بالايي برخوردار بوده‌است. بدين‌خاطر بر سر راه  كاروانسراي اين منطقه امكانات اقامتي كاروانيان مانند آب‌انبار، دژ و كاروانسرا ساخته شده از جمله دژ موسوم به ميرحيدر بر سر راه شهرك پيكان به رامشه، دژ آذرخواران در شمال جرقويه، دژ معروف به تازه واقع در شهرك نيك‌آباد و دژ دشت آسمان بين راه نيك‌آباد به حسين‌آباد كه در فتنه افغان‌ها متروكه گرديد. همچنين بقاياي باراندازي به‌نام كوشك واقع در دو كيلومتري احمدآباد هم قابل مشاهده است.

***

از گذشته‌هاي دور تا اكنون، مساجد تاريخي زيبايي در جرقويه عليا و سفلي احداث شده‌است كه هر كدام از آنها دربرگيرنده معماري دوره‌هاي مختلف هستند. از جمله اين مساجد، مسجد تاريخي آيينه يا آدينه است كه در جرقويه‌عليا همچون نگيني زيبا در دل منطقه‌اي خوش آب‌و‌هوا خودنمايي مي‌كند. مسجد جامع روستاي پيكان و مسجد هما در روستاي احمدآباد بخش جرقويه عليا از ديگر بناهاي تاريخي ارزشمندي است كه به‌خاطر برخورداري از محراب گچ‌كاري شده زيبا و ازاره‌هايش مورد توجه گردشگران و اهالي آن محل است. مسجد مذكور از چهار در ورودي تشكيل شده كه هريك از آنها به راه‌ها و بازارچه‌هاي معروفي راه پيدا مي‌كنند.

***

 به گفته ياوري، در بخش جرقويه سفلي نيز آثار تاريخي زيادي از دوران قاجار وجود دارد كه متأسفانه بسياري از آنها در اثر بي‌توجهي از بين رفته‌اند اما تعدادي از آثار تاريخي كه هنوز باقي‌مانده‌اند، مورد مرمت‌هاي پي‌درپي قرار گرفته‌اند. از جمله اين آثار، قلعه تاريخي محمدآباد جرقويه سفلي است كه مرمت فاز اول آن انجام شده است.

در همين منطقه نيز مسجد تاريخي به نام ميرپنج وجود دارد كه توسط عبدالحسين‌خان ميرپنج در سال 1312 ه.ق ساخته شد. از ديگر آثار دوره قاجار در جرقويه، قلعه رحمت‌آباد جرقویه در نزدیکی سیان جرقویه  است كه در روستايي به همين نام قرار گرفته‌است. عده‌اي از اهالي محل و همچنين كارشناسان ميراث فرهنگي بر اين اعتقادند كه بناي اصلي اين قلعه نيز توسط عبدالحسين‌خان ميرپنج ساخته شده كه متأسفانه به خاطر قحطي‌هايي كه در آن زمان بر منطقه حاكم شده‌بود، خالي از سكنه گرديد و از آن دوران به بعد بود كه فردي به نام رحمت‌ا... ‌خان از بزرگان و اميران دوران قاجار، در اين قلعه حكمراني كرد و افراد زيادي را تحت سلطه خود در آورد. قلعه مذكور كه دو برج زيبا در سردرهاي غربي و شرقي آن قرار گرفته‌است، زيبايي‌ خاصي را به فضا بخشيده‌است.


برچسب‌ها: جرقویه ای
+ نوشته شده در  دوشنبه ۱۷ تیر ۱۳۹۲ساعت 13:6  توسط سيد مصطفي محمدزاده   |