• ماهیان ساکن آبهای شیرین هستند . یکی از راسته های آن راسته آزاد شکلان(salamoni formes ) است و تیره آزد ماهیان یکی از تیره های آن راسته میباشد.

• ماهیان ماده این تیره فاقد مجرای تخمبر هستند و تخم پس از رسیدگی در داخل حفره شکمی می افتد و سپس از طریق مجاری تناسلی به خارج هدایت میکنند . در ماه های پاییز و زمستان تخم ریزی می کنند . ماهیان این خانواده شامل قزل آلا و ماهی آزاد هستند .

اهمیت پرورش ماهی

1-وزن مخصوص بدن ماهی و سخت پوستان نزدیک به آبی است که در آن زندگی میکنند پس انرژی زیادی صرف نگه داشتن خود در محیط نمیکنند.

• 2-ماهیها خونسرد هستند پس هیچ انرژی را برای تنظیم حرارت مصرف نمی کنند .

• 3- ماهیان بیشتر از سایر حیوانات خاصیت ترمیمی دارند .

• 4- صدف ها وبیشتر ماهی ها غذای خود را به روش فیلتراسیون بدست می آورند .

• 5- چون ماهی در آب شناور است دسترسی به غذا در محیط آب برای آنها آسان است

• مشخصات ماهی قزل الا :
دارای بدنی فشرده و باله دمی آن بزرگتر از ماهی آزاد است . تعداد فلس ها بین باله چربی و خط جانبی 14- 19 عدد است . حداکثر طول بدن قزل آلا 140 سانتیمتر بوده و وزن آن تقریبا ً به 5 کیلوگرم میرسد .
تخم ریزی آنها بین ماه های بهمن و اسفند است و تعداد تخم ها حدود 10000 عدداست . لارو این ماهی ها به وسیله نوارهای تیره رنگ با نقطه های قرمز زیاد مشخص میشود . بچه ماهیان 1-5 سال در آب شیرین زندگی می کنند.

انواع ماهی قزل آلا :

1- ماهی قزل آلای رنگین کمان 2- ماهی آزاد دریای خزر یا قزل آلای دریایی

3- ماهی قزل آلای خال قرمز 4- قزل آلای طلائی

5- قزل آلای قهوهای 6-قزل آلای قطبی

ماهی قزل آلای رنگین کمان :

- بدن آن پوشیده از خال های سیاه ستاره ای شکل است .

- ماهیان بالغ در اطراف بدن نواری به صورت رنگین کمان دارند .

- زمان تخم ریزی این ماهی در ماه دی تا اردیبهشت است .

- دارای دو واریته است : واریته آب شیرین و واریته مهاجر به دریا ( پولاد سر ) .

- وزن این ماهی بین 9-4.5 کیلوگرم است .

- بهترین رشد را در در یاچه های کم عمق با سنگهای آهکی و قلیایی دارد.PH

- رنگ قرمز گوشت آن بدلیل رنگدانه محلول در چربی از گروه کاروتنوئید است .

- دوره پرورش بین 8-6 ماه می باشد .

تکثیر قزل الا :

1- نگهداری مولدین

2- عوامل مؤثر در رسیدگی جنسی ماهیان مولد شامل : دما ، تغذیه ، جنس و سن ماهی ، نور

3- عوامل مؤثر در پیش رس کرن مولدین شامل : دما، تغذیه ، حضور جنس مخالف ، شدت جریان آب و...

4- تشخیص ماهیان نر و ماده ی رسیده

ماهیان ماده رسیده را از روی شکم نرم و بر آمده ی آنها ومنفذ تناسلی متورم و قرمز رنگ و ماهیان نر را از روی آرواره ی پایینی قلاب مانند ونیز شکم بر آمده ی آنها می توان تشخیص داد .

5- خالی کردن شکم ماهی

6- اختلاط پیش مولدین

7- نگهداری اسپرم

انکوباسیون

با توجه به اینکه ماهی ها در طبیعت در بستر نرم ماسه و شن و در آبهای زلال بیشتر مراحل تکامل خود را می گذرانند و همچنین آب بایستی در حرکت مداوم باشد تا تخم ها از اکسیژن محلول آب استفاده نمایند پس انکوباتور های مورد استفاده در حقیقت از طبیعت الهام می گیرند.

انواع انکوباتور :

1- انکوباتور جعبه ای : در این انکوباتور لارو ها تا مرحله کامل جذب کیسه زرده باقی می مانند .

2- انکوباتور سینی شکل : در این انکوباتور نیز تخم ها تا تبدیل به لارو و جذب کیسه ی زرده لاروها باقی می مانند

3- انکوباتور چکه ای : در این گونه انکوباتور ها تخم ها تا مرحله ی چشم زدگی نگهداری میشوند . پس از این مرحله باید تخم های چشم زده را قبل از خروج لارو به سینی های مخصوص لارو انتقال داد. این روش به آب کمتر و مراقبت بیشتری نیاز دارد.

لارو و بچه ماهیان انگشت قد :

لارو ها ی از تخم در آمده را برای چند هفته در تراف نگهداری می کنند ولی جریان آب را چندین برابر می کنند زیرا نیاز اکسیژنی در حدود دو برابر می شود .

اولین تغذیه بایستی زمانی صورت بگیرد که 80% کیسه ی زرده جذب ماهی شده باشد .

معمولا ً ابتدا لارو را با تراکم 10000قطعه در متر مربع در حوضچه های پرورشی نگهداری می کنند .

تغذیه را می توان در طول 24 ساعت شبانه روز ادامه داد مشروط بر اینکه نور کافی تأمین گردد.

رقم بندی ماهی و اهمیت آن :

رقم بندی ماهی از مرحله انگشت قد تا مرحله عرضه به بازار بایستی صورت گیرد.

1- برای جلوگیری از ایجاد شرایط درشت سالاری

2- جلوگیری از کانی بالیسم

3- امکان انتخاب پلت مناسب با اندازه ماهی درحوضچه های مختلف

تغذیه ماهی قزل آلای رنگین کمان :

1- فیزیولوژی دستگاه گوارش : ماهی قزل الا جزء ماهیان شکارچی است که از موجوداتی تغذیه میکند که با چشم غیر مسلح دیده می شوند .ماهی با حس بینایی و اندام های خط جانبی شکار را تشخیص میدهد و با حرکات تند و دقیق طعمه ی خود را می بلعد .

دستگاه گوارش شامل : 1- دهان ( غده ی بزاقی ندارد و فقط عملیات گرفتن و خرد کردن غذا در دهان صورت میگیرد) 2- حلق و مری ( ترشح موکوس در لایه غشایی حلق و سلول های مخاطی مری برای عبور راحت غذا به معده صورت می گیرد .)

3- معده و روده ( مخاط معده دارای سلول های ترشح کننده

موکوس و غده های لوله ای شکل ترشح کننده اسید کلریدریک رقیق است که در بخش ابتدایی روده سکوم گوارشی وجود دارد که آنزیم های گوارشی ترشح میکند و در جذب چربی ها و موم ها دخالت دارد . جذب غذا در مخاط روده صورت میگیرد .)

4-کیسه صفرا ( انقباض کیسه صفرا باعث ریختن مایع صفرا به داخل روده می شود وph را در حدود 8-7 و قلیایی نگه میدارد ، صفرا چربی را ریز و سطح تماس چربی را با لیپاز افزایش می دهد .)

6- ترشحات معده ( 1- شیره معده که اسیدیته ای بین 5-3 دارد 2- اسید کلریدریک 3- پروتئاز 4- لیپاز 5- هورمون گاسترین که تنظیم ترشح اسید معده را بر عهده دارد .

سرعت هضم و حرکات غذا در لوله ی گوارش ماهیان به عوامل زیر بستگی دارد :

1- درجه حرارت آب : هر چه دمای آب بیشتر شود سرعت هضم و جذب غذا بیشتر میشود .

2- کیفیت : مواد غذایی زود هضم و دارای کیفیت بالا در سرعت هضم و بالاخره رشد سریع ماهی تأثیر دارند

3- ذرات غذا : هرچه ذرات غذا ریزتر باشد سطح تماس آن با آنزیم های گوارشی بیشتر میشود وبهتر تحت تأثیر آنزیم ها قرار میگیرد .

عوامل مختلفی در جیره بندی ماهیان دخالت دارند :

1- بررسی احتیاجات ماهی در دوره های رشد

2-آنالیز مواد غذایی با توجه فیزیولوژی ماهی و عوامل محیطی و شرایط محلی و قابلیت ها و امکانات موجود

3- گروه سنی و وزن ماهی

4- عادات تغذیه ، میزان توده زنده ، فصل پرورش ، عادات تخم ریزی و تغییرات فیزیکی و شیمیایی آب

5- هزینه مواد غذایی

انواع غذاهای مورد مصرف و دفعات غذا دهی:

غذای تر : دارای رطوبت 70-60 % است

غذای مرطوب : از ترکیب غذای تر با اقلام غذایی خشک (مانند آرد ماهی یا آرد غلات ) تهیه میشود و معملا ً بین 45-25 % رطوبت دارد

غذای خشک : این غذا به صورت مخلوط ساده اقلام خشک است که میتوان آن را به شکل پلت در آورد .

- غذا بایستی به مقدارکم و در دفعات زیاد در اختیار ماهی قرار گیرد.در طی 5-4 هفته اول غذادهی حداقل 6 بار در روز باید صورت گیرد .

روش نگهداری مواد غذایی :

غذای ماهی معمولا ً از ترکیب نمودن آرد ماهی ، کنجاله ی سویا ، آرد خون ، آرد گوشت ، کنجاله ی تخم پنبه ، آرد گندم و مکمل های معدنی و ویتامینی بدست می آید . با توجه به بافت و ترکیب مواد غذایی ،عوامل شیمیایی مانند اکسیداسیون و فعالیت آنزیم ها و موجودات ذره بینی و همچنین حشرات و جوندگان باعث ایجاد فساد در آن می شود

برای جلوگیری از این زیان ها باید به نکات توجه کرد :

1- بازرسی کالا 2 - پاکیزگی انبار

3- بررسی اطراف و کف انبار 4- ضد عفونی

5- حمل و نقل و چیدن کالا

مدیریت پرورش قزل آلا :

1- منبع تأمین آب :

میزان آب مورد نیاز یک مزرعه ی پرورشی طوری تنظیم میشود که در طی ماهای تابستان و زمانی که انتظار داریم درجه حرارت آب در بیشترین حد خود باشد برای پرورش ماهی مناسب باشد . دمای مطلوب برای پرورش ماهی قزل آلا 18 درجه سانتی گراد است و درجه حرارت 27- 25 درجه سانتی گراد کشنده است . از نظر مواد شیمیایی بایستی آب فاقد هر گونه آلودگی باشد و از نظر وجود نمکهای فلزی وسیلیت مورد آزمایش قرار گیرد همچنین PH آن بایستی در حدود 7.5-7 باشد.

2- سیستم های پرورش ماهی قزل آلا:

1- پرورش ماهی در استخر ( سیستم دانمارکی ) 2- کانال های دراز بتونی

3- حوضچه های پرورش ماهی 4- قفس های پرورش ماهی

5- پرورش در سواحل محصور

3- انواع استخر های دو منظوره :

در استخر های دو منظوره ، آبی که جهت آبیاری از چشمه یا چاه خارج میشود قبل از ورود به زمین زراعی به استخر وارد میشود وسپس از آن خارج وبه مصرف آبیاری میرسد.

1-استخر های ذخیره آب کشاورزی : مستطیل شکل هستند در صورتی می توان در آنها ماهی قزل آلا پرورش داد که علاوه بر داشتن شرایط لازم جهت پرورش به میزانی باشند که در طول شبانه روز حد اقل 50 % آب استخر تعویض شود .

2- استخر های دو منظوره احداثی آبراهه ای :

به صورت 3 استخر موازی ساخته میشود بطوری که آب به استخر اول وارد شده واز آن عبور میکند و در هنگام ورود به استخر دوم از برجک هواده عبور می کند و مجددا ً هوادهی می شود و سپس به همین ترتیب وارد استخر سوم میشود و به مصرف کشاورزی میرسد .

ظرفیت تولید هر استخر دو منظوره به میزان آب چاه بستگی دارد.

3- پرورش ماهی در کانالهای آب کشاورزی :

حد واسطی بین یک منبع آبی و زمین های کشاورزی محسوب میشوند و به صورت سیمانی هستند . حد مطلوب تعویض آب در آنها 3-2 مرتبه است . به طور کلی پتانسیل نگهداری ماهی در آنها بین 35-25 کیلوگرم در متر مربع در نوسان است

4- ماهيدار كردن كانال :

• اندازه کانال های بچه ماهی بستگی به وزن ماهی دارد .

• برای ماهیانی که حدود 3 تا5 کیلوگرم وزن دارند طول کانال تقریبا ً 10 متر، عرض 1 متر و عمق 0.5متر است.

• معمولا ً عرض کانال 0.1 طول آن می باشد .

• 24 ساعت قبل از بار گیری و حمل بچه ماهی ها ، غذا دهی باید قطع شود .

• بعد از رها سازی ماهیان نیز باید تا 24 ساعت از غذا دهی خود داری شود.

5- پاکسازی کانال

6- صید و عرضه ماهی به بازار :

- بعد از 5 تا 6 ماه که وزن ماهی به 250 تا 300 گرم رسید اقدام به صید میکنند .

- 48-24 ساعت قبل از صید غذا قطع میشود .

- صید به دو صورت است :

1- تخلیه آب کانال و برداشت ماهی

2- جمع کردن ماهی در یک گوشه کانال و برداشت آن ( در کانال با آب جاری )

- بلا فاصله بعد از صید محتویات شکم خالی میشود .

- انواع روشهای عمل آوری : دودی کردن ، منجمد کردن ، شور کردن و...

7- وسایل مورد نیاز در یک دوره پرورش :

1- دماسنج 2- ترازو 3- تخته زیست سنجی 4- ساچوک

5- فرچه 6- رقم بند

بیماری و بهبود آن :

1- چگونگی اطلاع از بیماری بر اساس بروز علائم :

الف : وضعیت شناگری ماهیان ب: وضعیت اشتهای ماهیان ج : وضعیت ظاهری

2- کنترل بیماری :

الف : بهداشت استخر ب : جدا نگهداری کردن ماهیان بزرگتر از کوچک تر

ج : کنترل شکارچیان د : معاینه ی ماهی ها حداقل ماهی یک بار

ه : دقت در انتخاب ماهی های تولید مثل کننده

- ظهور علائم بیماری در ماهیان قزل آلا :

- تغییرات رنگ پوست و کدورت آن(انگل دیپلوستوم )

- انگل های تک یاخته ای در پوست مثل ایکتیوفیتریوس (بیماری لکه سفید ) و تریکودنیا و شیلودونا ( بروز عفونت)

- سوء تغذیه وعفونت انگلی تک یاخته ای و کرم های ژیروداکتیلوس و عفونت مزمن میکروبی ( پوسیدگی باله )

- عفونت انگلی دیپلوستومیازیس و بیماری های ویروسی چشم واگزوفتالمی و...( بیماری حباب گازی )

- قارچ ساپروگلینا ( تخریب بافت آبشش )

- حضور سم آفلاتوکسین ( بیماری آفلاتوکسیکوزیس )

- وجود بیش از حد سبوس و فیبر درغذا ( تورم کیسه هوایی)و...

- ناهنجاری های فک در ماهی :

- این ناهنجاری ژنتیکی است ولی می تواند نتیجه مشکلات و بیماری ها به دلیل سطوح پایین اکسیژن ، عدم تعادل تغذیه ای ، سوء مدیریت ، فلزات سنگین ، عوامل عفونی یا شیمیایی تراتوژنیک ، اسیدی بودن آب ، سموم و...باشد .

- انواع این ناهنجاری :

1- تغییر شکل فکین 2- دهان دوتایی یا مضاعف 3- کوتاهی فک

تولید و پرورش جمعیت تمام ماده تریپلوئید :

- یکی از راه های افزایش میزان رشد ، بهبود کیفیت گوشت ماهی ، مقاومت در برابر بیماری ، بازار پسندی و... است.

- یکی از روشهای تولید ماهیان تریپلوئید ، آمیزش ماهی تتراپلوئید (n4) با ماهی دیپلوئید (n2) است .

- روش دوم استفاده ازانواع شوک از جمله شوک شیمیایی ، فشار هیدرستاتیک و حرارتی است .

- هدف دیگر حذف جنس نر از جمعیت ماهیان پرواری است

- برای دست یابی به جمعیت تمام ماده ازتلقیح اسپرم ماهیان ماده نر سازی شده( Neomal) با تخمک ماهی معمولی استفاده میکنند .

-برای تولید ماهی های Neomal از هورمون 17- آلفامتیل تستوسترون، بر روی بچه ماهی استفاده میشود .

نتیجه گیری :

- کشور ایران با وجود منابع آبی طبیعی و غیر طبیعی امکانات وسیعی در زمینه تکثیر و پرورش ماهیان سردآبی وجود دارد ولی در حال حاضر از امکانات معدودی استفاده می گردد.

- مصرف ماهی به سبب دارا بودن امگا سه واسید چرب برای بیماریهای قلبی ، رماتیسم مفصلی ، انواع سرطان و آسم مفید است و در بانوان باردار از طریق خون به جنین میرسد .

- میزان امگا سه در ماهیان سرد آبی از سایر ماهی ها بیشتر است .