گمرک جمهوری اسلامی ایران
تاریخچه گمرک در ایران
*
تشکیلات گمرکی در ایران سابقه دیرینه دارد. در زمان اشکانیان(سده سوم قبل
از میلاد) سازمان منظم گمرکی وجود داشته و شعب آن در مرزها آمار واردات را
در دفاتر مخصوصی ثبت و حقوق معینی دریافت می کردند. در این دوره صادرات از
پرداخت حقوق گمرک معاف بوده است.
* در زمان ساسانیان(سده چهارم تا ششم میلادی) حقوق گمرکی به میزان یک دهم ارزش یا مقدار از واردات دریافت می شده است.
*
با ورود اسلام به ایران این رویه در سایر ممالک اسلامی رایج گردید. در
دوره صفویه عوارض گمرکی کالاها با توجه به بهای آن تعیین می شد. از سال ۱۰۵۳ هجری شمسی(۱۶۷۴ میلادی) گمرک به صورت اجاره ای اداره می شد و این ترتیب بیش از دو قرن ادامه داشته است.
* در سال ۱۳۳۶ هجری شمسی (۱۹۵۷ میلادی) گمرک به وزارت منظم و از ۱۳۴۵ هجری شمسی (۱۹۶۶
میلادی) از وزارت اقتصاد مجزا و به وزارت دارایی ملحق شد. هم اکنون گمرک
ایران از سازمان های وابسته به وزارت امور اقتصاد و دارایی است.
تعریف گمرک به عنوان یک اصطلاح بین المللی
شورای همکاری گمرکی گمرک را چنین تعریف نموده است.
*
«گمرک سازمانی است دولتی که مسئول اجرای قانون گمرک و وصول حقوق و عوارض
ورودی و صدوری و همچنین واردات، ترانزیت و صادرات کالا می باشد.»
این
اصطلاح به هر یک از قسمتهای سازمان گمرک و یا ادارات اصلی یا تابعه آن نیز
اطلاق می شود. مثلاً در مورد مأمورین گمرک، حقوق و عوارض ورودی و صدوری و
کنترل واردات یا صادرات یا هر امر دیگری که در حدود عملیات گمرکی باشد نیز
به کار می رود. مثل: مأمور گمرک، حقوق گمرکی، اداره گمرک و اظهار نامه
گمرکی.
گمرک جمهوری اسلامی ایران
تاریخچه گمرک در ایران
*
تشکیلات گمرکی در ایران سابقه دیرینه دارد. در زمان اشکانیان(سده سوم قبل
از میلاد) سازمان منظم گمرکی وجود داشته و شعب آن در مرزها آمار واردات را
در دفاتر مخصوصی ثبت و حقوق معینی دریافت می کردند. در این دوره صادرات از
پرداخت حقوق گمرک معاف بوده است.
* در زمان ساسانیان(سده چهارم تا ششم میلادی) حقوق گمرکی به میزان یک دهم ارزش یا مقدار از واردات دریافت می شده است.
*
با ورود اسلام به ایران این رویه در سایر ممالک اسلامی رایج گردید. در
دوره صفویه عوارض گمرکی کالاها با توجه به بهای آن تعیین می شد. از سال ۱۰۵۳ هجری شمسی(۱۶۷۴ میلادی) گمرک به صورت اجاره ای اداره می شد و این ترتیب بیش از دو قرن ادامه داشته است.
* در سال ۱۳۳۶ هجری شمسی (۱۹۵۷ میلادی) گمرک به وزارت منظم و از ۱۳۴۵ هجری شمسی (۱۹۶۶
میلادی) از وزارت اقتصاد مجزا و به وزارت دارایی ملحق شد. هم اکنون گمرک
ایران از سازمان های وابسته به وزارت امور اقتصاد و دارایی است.
تعریف گمرک به عنوان یک اصطلاح بین المللی
شورای همکاری گمرکی گمرک را چنین تعریف نموده است.
*
«گمرک سازمانی است دولتی که مسئول اجرای قانون گمرک و وصول حقوق و عوارض
ورودی و صدوری و همچنین واردات، ترانزیت و صادرات کالا می باشد.»
این
اصطلاح به هر یک از قسمتهای سازمان گمرک و یا ادارات اصلی یا تابعه آن نیز
اطلاق می شود. مثلاً در مورد مأمورین گمرک، حقوق و عوارض ورودی و صدوری و
کنترل واردات یا صادرات یا هر امر دیگری که در حدود عملیات گمرکی باشد نیز
به کار می رود. مثل: مأمور گمرک، حقوق گمرکی، اداره گمرک و اظهار نامه
گمرکی.
با توجه به تعاریف به عمل آمده می توان گفت گمرک سازمانی است
مالی و اقتصادی که از دیر زمان در کشورها وجود داشته و در هر زمان بنا به
مقتضیات زمان و خواست حکومت های شکل و سازمانی خاص به خود گرفته است تا به
صورت فعلی در آمده است.
* گمرک به طور قانونی فقط نقش تطبیق واردات و
صادرات را با مقررات وضع شده برای واردات کالا و صادرات دارد. بنابراین در
ورود یا صدور کالا فقط نقش گمرک آن است که: ۱- الزامات قانونی در ورود و صدور کالا توسط واردکنندگان یا صادرکنندگان رعایت شود. ۲- محدودیت ها و ممنوعیت ها وضع شده مراعات شود. ۳- معافیت ها و تخفیف های توصیه شده به موجب قانون در صورت تطبیق مشخصات کالا، به وارد یا صادر کننده داده شود. ۴- حقوق و عوارضی که وضع شده است را به طور صحیح وصول نماید.
نقش و وظایف گمرک۱- اعمال
سیاست های دولت در زمینه صادرات و واردات مسافری و تحویل کالاها و نگهداری
و حفاظت آنها در انبارها و اماکن گمرکی و نظارت بر تحویل و تحول کالاهای
مزبور تا انجام تشریفات قانونی و ترخیص آن توسط صاحب کالا یا نماینده
قانونی وی. ۲- اجرای
قانون مقررات صادرات و واردات، آئین نامه ها و بخش نامه های آن و تشخیص و
اخذ حقوق گمرکی و سود بازرگانی و عوارض و واریز آن به حساب سازمان های
ذیربط. ۳- تعیین ارزش و تعرفه کالاهای وارداتی و صادراتی.۴- کنترل و نظارت بر امر ترانزیت کالا از قلمرو کشور. ۵- مبارزه با قاچاق کالا و تخلفات گمرکی از طریق اعمال مقررات مربوطه . ۶- جمع آوری و پردازش و انتشار آمار بازرگانی خارجی (واردات، صادرات). ۷- رسیدگی و حل اختلافات ناشی از اجرای قانون و مقررات گمرکی فیمابین گمرک و صاحب کالا. ۸- بازبینی
اظهارنامه های وارداتی و صادراتی و اسناد ترخیص کالا مطابقت آنها با
قوانین و مقررات جاری کشور به منظور احراز صحت شرایط ترخیص و وصول کسر
دریافتی یا استرداد اضافه پرداختی های احتمالی. ۹- بازرسی از گمرکات و نظارت بر عملکرد آنها. ۱۰- برنامه ریزی جهت بهبود سیستم های گمرکی و پیاده سازی سیستم های مکانیزه نظیر نظام گمرکی آسان رایانه ای نگار. ۱۱-
برنامه ریزی در راستای سیاستهای اقتصادی دولت در جهت اجرای کامل قانون
مقرارت صادرات و واردات و قانون امور گمرکی و آیین نامه اجرایی مربوطه. ۱۲- گسترش ارتباطات بین المللی و گمرکی با کشورهای عضو اکو و کنفرانس اسلامی جهت تبادل تجربیات و همکاری های فیمابین. ۱۳- انجام تشریفات گمرکی واردات موقت، صادرات موقت، کابوتاژ، ترانزیت داخلی، ترانزیت خارجی و انتقالی. ۱۴- اعمال مقررات گمرکی در مورد فری شاپ، بسته ها و پیکهای سیاسی و پست بین المللی. ۱۵- تشخیص و تحویل کالاهای متروکه به سازمان جمع آوری و فروش اموال تملیکی و... طبق مقررات مربوطه. ۱۶- انجام امور مربوط به حق العملکاران در گمرکات کشور. ۱۷- بررسی و انجام امور به توصیه های سازمان جهانی گمرک.
ساختار تشکیلاتی گمرک جمهوری اسلامی ایران
سازمان گمرک ایران، از یک ستاد مرکزی و ۱۰
حوزه نظارت تشکیل گردیده است. رئیس کل گمرک که سمت معاونت وزیر امور
اقتصادی و دارایی را دارا می باشد، بالاترین مقام گمرک ایران است. ستاد
مرکزی که بر مناطق ده گانه و گمرکات اجرایی مستقر در تهران سرپرستی و نظارت
دارد از حوزه ریاست کل و چهار معاونت، تشکیل گردیده است. حوزه های نظارت
ده گانه در مناطق مختلف کشور، بر گمرکات اجرایی نظارت دارند. در تهران
گمرکات مهرآباد، شهریار، غرب، جنوب تهران، امانات پستی و نمایشگاه زیر نظر
ستاد مرکزی فعالیت می کنند. تعداد گمرکات اجرایی کشور که در تهران و
شهرستانها و اقصی نقاط مرزی و بعضی از جزایر خلیج فارس و بازارچه های مرزی
کشور مستقر هستند، مشتمل بر ۱۲۹ واحد است.
بخش های اصلی سایت۱- اطلاعات
کلی و زمینه ای : شامل وظایف و اهداف - سیاستها - ساختار سازمانی - لیست
ادارات و دفاتر گمرکی - لیست ادارات ستادی - مدیران ارشد و اطلاعات تماس -
فهرست گمرکات مستقر در مبادی ورودی و خروجی - آراء کمیسیون های گمرکی -
اقدامات گمرک در خصوص طرح تکریم ارباب رجوع - گمرک جمهوری اسلامی ایران و
کنوانسیون های بین المللی - عملکرد گمرک - طرح های در دست اجرا - معرفی
سازمان جهانی گمرک۲- اطلاعات
مسافری : شامل مقررات مربوط به ترخیص لوازم و اشیاء همراه مسافر -
معافیت های مسافری - ممنوعیت ها و محدودیت ها - کانال سبز و قرمز - ورود
موقت اتومبیل - ارزش کالاهای مسافری و میزان حقوق و عوارض - هدیه و سوغات -
توصیه به مسافرین و جهانگردان - بار همراه زائرین بیت الله الحرام.۳- اطلاعات
تجاری شامل: قوانین و مقررات صادرات و واردات و ترانزیت - مراحل ترخیص
کالا - تعرفه گمرک و عوارض و حقوق گمرکی - نرخ رسمی ارز - محدودیت ها و
ممنوعیت ها - دانستنیهای حق العملکاران - ترانزیت کالا - مجازات قاچاق
کالا - فرمهای گمرکی - نرخ کالای صادراتی - نرخ هزینه های انبارداری گمرکات
۴- آمار: شامل آمار کلی و گزارشات ثابت ۵- بخش نامه های گمرکی۶- سایت های
مرتبط شامل: نشانی اینترنتی سایت های سازمان جهانی گمرک - سازمان تجارت
جهانی - جامعه اقتصادی اروپا - سازمان جهانی ایرو - سیستم تبادل اطلاعات
الکترونیکی مانیفست - شرکت سهامی صنایع فرش ایران - گمرک باجگیران - گمرک
بندرانزلی - گمرک بوشهر - گمرک گلستان - کریدور شمال و جنوب۷- ستاد تسهیل صادرات ۸- اخبار شامل: چشم انداز گمرک در مطبوعات - نشریه گمرک - برنامه رادیویی جاده های طلایی - سیمای گمرک - آرشیو خبرها
آرم گمرک جمهوری اسلامی ایران
آرم گمرک جمهوری اسلامی ایران نمادی از واژه گمرک و در بردارنده مفاهیمی به شرح زیر است:
1- درآرم فوق به مفهوم واژه گمرک به اعتبار دروازه و دروازبان اقتصادی کشور توجه شده.
2- نوار سبز به مفهوم ورود و صدور آزاد کالا است.
3- نوار قرمز به مفهوم ورود و صدور ممنوع و کنترل شده کالاست.
4- نوار سبز و قرمز با فضای سفید بین آنها نشانگر پرچم جمهوری اسلامی ایران است.
5- دو نوار سیاه در دوزاویه آرم، چهارچوب دروازه و بیانگر کنترل گمرکی و اعمال قانون است.
6- خطوط تشکیل دهنده آرم نمادی از حروف مقطع واژه گمرک میباشد.
تعریف گمرک به عنوان یک اصطلاح بین المللی
شورای همکاری گمرکی گمرک را چنین تعریف نموده است. (1)
·
« گمرک سازمانی است دولتی که مسئول اجرای قانون گمرک و وصول حقوق و عوارض
ورودی و صدوری و همچنین واردات، ترانزیت و صادرات کالا میباشد.»
این
اصطلاح به هریک از قسمتهای سازمان گمرک و یا ادارات اصلی یا تابعة آن نیز
اطلاق میشود مثلاً در مورد مأمورین گمرک، حقوق و عوارض ورودی و صدوری و
کنترل واردات یا صادرات یا هر امر دیگری که در حدود عملیات گمرکی باشد نیز
به کار میرود مثل: مأمور گمرک، حقوق گمرکی، اداره گمرک و اظهار نامة
گمرکی.
با
توجه به تعاریف به عمل آمده میتوان گفت گمرک سازمانی است مالی و اقتصادی
که از دیرزمان در کشورها وجود داشته و در هر زمان بنا به مقتضیات زمان و
خواست حکومتهای شکل و سازمانی خاص به خود گرفته است تا به صورت فعلی درآمده
است.
· گمرک
به طور قانونی فقط نقش تطبیق واردات و صادرات را با مقررات وضع شده برای
واردات کالا و صادرات دارد. بنابراین در ورود یا صدور کالا فقط نقش
گمرکآناستکه:
1- الزامات قانونی در ورود و صدورکالا توسط وارد کنندگان یا صادر کنندگان رعایت شود.
2- محدودیتها و ممنوعیتهای وضع شده مراعات شود.
3- معافیت ها و تخفیفهای توصیه شده به موجب قانون در صورت تطبیق مشخصات کالا، به وارد یا صادرکننده داده شود.
4- حقوق و عوارضی که وضع شده است را بطور صحیح وصول نماید.
نقش و وظایف گمرک
1-
اعمال سیاستهای دولت در زمینه صادرات و واردات مسافری و تحویل کالاها و
نگهداری و حفاظت آنها در انبارها و اماکن گمرکی و نظارت بر تحویل و تحول
کالاهای مزبور تا انجام تشریفات قانونی و ترخیص آن توسط صاحب کالا یا
نماینده قانونی وی.
2-
اجرای قانون مقررات صادرات و واردات، آئین نامهها و بخشنامه های آن و
تشخیص و اخذ حقوق گمرکی و سود بازرگانی و عوارض و واریز آن به حساب
سازمانهای ذیربط.
3- تعیین ارزش و تعرفه کالاهای وارداتی و صادراتی
4- کنترل و نظارت برامر ترانزیت کالا از قلمرو کشور
5- مبارزه با قاچاق کالا و تخلفات گمرکی از طریق اعمال مقررات مربوطه
6- جمعآوری و پردازش و انتشار آمار بازرگانی خارجی (واردات، صادرات)
7- رسیدگی و حل اختلافات ناشی از اجرای قانون و مقررات گمرکی فیمابین گمرک و صاحب کالا.
8-
بازبینی اظهار نامه های وارداتی و صادراتی و اسناد ترخیص کالا مطابقت آنها
با قوانین و مقررات جاری کشور به منظور احراز صحت شرایط ترخیص و وصول کسر
دریافتی یا استرداد اضافه پرداختیهای احتمالی.
9- بازرسی از گمرکات و نظارت بر عملکرد آنها
10- برنامه ریزی جهت بهبود سیستمهای گمرکی و پیادهسازی سیستمهای مکانیزه نظیر نظام گمرکی آسان رایانهای نگار
11-
برنامه ریزی در راستای سیساستهای اقتصادی دولت در جهت اجرای کامل قانون
مقررات صادرات و واردات و قانون امورگمرکی و آئین نامه اجرائی مربوطه.
12- گسترش ارتباطات بین المللی و گمرکی با کشورهای عضو اکو و کنفرانس اسلامی جهت تبادل تجربیات و همکاریهای فیمابین.
13- انجام تشریفات گمرکی واردات موقت، صادرات موقت، کابوتاژ، ترانزیت داخلی، ترانزیت خارجی و انتقالی
14- اعمال مقررات گمرکی در مورد فری شاپ، بسته ها و پیکهای سیاسی و پست بین المللی
15- تشخیص و تحویل کالاهای متروکه به سازمان جمعآوری و فروش اموال تملیکی و … طبق مقررات مربوطه
16- انجام امور مربوط به حقالعملکاران در گمرکات کشور
17- بررسی و انجام امور به توصیه های سازمان جهانی گمرک.
موزه و مرکز اسناد تاریخی گمرک ایران
واژه
موزه مشتق از کلمه میوزیوم لاتین است که در اصل به معنای جایگاه و معبد
موس هاست . براساس تاریخ اساطیری یونان باستان موزه ها یا موس ها الهه های
یونانی بودند که هریک نماد ومظهر یکی از هنرهای آن دوران به شمار می رفتند .
یکی الهه یا موس شعر، دیگر موسیقی ودیگری تاریخ و به عبارت ساده تر مجموعه
آثار باستانی ویا عمارتی که آثار باستانی در آن نگهداری یا به معرض نمایش
گذارده شود موزه نام دارد. امروزه وجود موزه ها به ویژه موزه های باستان
شناسی ، مردم شناسی ، هنر واسناد تاریخی در هر شهر یا کشوری از رشد و کمال
فرهنگی مردم آن دیار و سامان محسوب می شود . زیرا ریشه های عمیق فرهنگی ،
اقتصادی ، مذهبی (وغیره ) هر ملت در موزه تجسم عینی می یابد.
در
حقیقت از این رهگذر اقوام وملل اقدام به اطلاع رسانی واعلام هویت تاریخ
تمدت ، فرهنگ ، اقتصاد ، مذهب و... با انگیزه طرح وبیان استعدادهای گذشتگان
خویش بمنظور اثبات توانمندیهای نسل حاضر وتعیین جایگاه جهانی در میان سایر
جوامع وملل وثبت وانعکاس آن برای نسلهای آینده می نمایند . مراحل مختلف
تحول و تطور زندگی بشر ، علم ، دانش ، اسناد ، دیوان سالاری اداری ،
تکنولوژی ، هنر و... همه از پرتو پژوهشهای مختلف در موزه ها قابل عرضه
هستند و اسناد و آثار و اشیاء درون موزه ها موجب پند آموزی و از جانب دیگر
سیمای افتخار وغرور ومباهات ملی است . از این راه می توان میراث وفرهنگ
تاریخی وگرانبهای این مرز وبوم را به نسل های فردای ایران زمین انتقال داد.
براساس
منابع موجود در موزه هخامنشیان یعنی بیش از 25 سده پیش کشور ایران یکی از
مراکز مهم بازرگانی جهانی بوده و سیاست بازرگانی ایران در آن زمان براساس
آزادی بازرگانی استوار بوده است در آن عهد راه شاهی که یکی از شاهراه های
بزرگ جهانی بوده از شوش تا سارد به طول 2500 کیلومتر امتداد داشته است . در
این راه بزرگ پیک و چاپار وکاروانسرا وراهبان بوجود آمده وکاروان های مال
التجاره از ایران تا کناره های دانوب با برخورداری از امنیت رفت وآمد
میکرده اند.
در
زمان بسیار قدیم دریافت حقوق وعوارض گمرکی در ایران متداول بوده ودر
مرزهای کشور دفترهای گمرکی وجود داشته است . گیرشمن در کتاب ایران از آغاز
تا اسلام می نویسد : « اسکله ، بنادر ومیدان های فروش ونیز در تجارت داخلی
عوارض وصول می شد.» دریافت عشریه به یک دهم کالای بازرگانی از زمان
هخامنشیان رسم بوده است . این عوارض در ایران ، روم ، جین ، مصر ، یونان
وعربستان هم معمول بوده است .
پس
از انقراض دولت هخامنشیان برای مدتی سازمان اداری ومالی کشور ایران وضعی
نابسامان یافت . در دوره اشکانیان که پس از جانشینان اسکندر به حکومت
رسیدند ونزدیک به پانصد سال حکومت کردند . بازرگانی در ایران رواج بسیار
داشت وبازرگانان ایرانی در مسیر جاده تاریخی ابریشم که از چین آغاز می شده
وتا امپراتوری روم امتداد داشت به مبادله کالا می پرداخته اند . در مرزهای
حکومت اشکانی « گمرکخانه » دایر بوده وکالاهای ورودی در کتابچه هایی که
مخصوص این کار بود ثبت می شد.
در
دوره ساسانیان نیز بازرگانی رواج داشته وحقوق وعوارض وسیله دیوان دولتی
گرفته می شده و وصول باج راهداری از کالاهای بازرگانی وکاروانها در راه ها
وگمرکخانه ها همچنان معمول بوده است .
در
ایران باستان وهمچنین در دوره ساسانیان به دفتر مراسلات دولتی « دیوان »
می گفته اند ودیوان دفترخانه ای بوده که کارگزاران خراج در آن گرد می آمده
اند . برای نخستین بار رومی ها دیوان فارسی را به معنی اداره به کار برده
وبه گمرک دوگان « Dogana » گفته اند وهنوز در ایتالیا چنین گویند. فرانسوی ها نیز واژه Douane را
از دیوان فارسی گرفته اند که به معنی گمرک است . اسپانیایی ها نیز پس از
رفتن اعراب به آن کشو ردر سده های نخستین هجری ، دیوان فارسی را از الدیوان
عرب گرفته Adouanee
گفته اند . از منابع موجود بر می آید که بندرهای مهم سواحل وجزایر خلیج
فارس مانند هرمز ، کیش ، مهروبان ، سیراف ، ابله وغیره درآمد سرشار داشته
اند واجازه دادن این بندرها که در زمان ساسانیان معمول بوده در دوره های
بعد هم انجام می گرفته است .
در
اوایل دوره های اسلامی در مرزهای ایران همان رسوم ومقررات که درزمان
ساسانیان رایج بود اجرا می شد. در دوره خلیفه دوم که سرزمین اسلامی گسترش
زیادی یافت مبادلات بازرگانی نیز میان دار الاسلام وسایر سرزمین ها توسعه
پیدا کرده در آن زمان از بازرگانانی که به کشورهای اسلامی کالا می آوردند
حقوقی که میزان آن یک دهم کالای بازرگانی بود گرفته می شد که به آن « عروض
تجارت » می گفتند وبعدها به «عشور» معروف شد.
ابن حوقل محقق دوره عباسیان در باره میزان وصول عوارض گمرکی در دوره عباسیان می نویسد:
«
هر سال هزار هزار درهم از کالای صادر شده از آذربایجان به سرزمین ری باج
گرفته می شد واین کالا بیشتر بر چارپایان مانند گاو وگوسفند و کالاهای دیگر
بود . در زمان دیلمیان که تا بغداد را زیر نفوذ داشتند کشتیرانی وبازرگانی
گسترش یافت . در فارسنامه ابن بلخی درباره خراج سالانه بندر سیراف واقع در
مجاورت بندر طاهری بوشهر در دوره دیلمیان آمده است : خراج سیراف با عشور
مرکب دریاها (یعنی ده درصد از کالای شناور) دویست و پنجاه وسه هزار دینار
بوده است » در دوره خوارزمشاهیان در نتیجه سخت گیری مأموران مرزی و گمرکی
نسبت به بازرگانان مغول در ماوراء النهر آتش جنگ روشن گردید. از این زمان
تا زمان تشکیل حکومت صفوی به واسطه جنگ ها وکشمکش ها ، مرزها وراه ها و داد
وستد و همچنین امور ملتی وگمرکی از نظم وقاعده معینی برخوردار نبوده است .
در
دوره حکومت صفویان ، یعنی از سال 906 تا 1144 هجری قمری باب بازرگانی و
داد وستد میان شرق وغرب گشوده شد ، در این دوره دولت اداره گمرک خانه ها را
در دست داشت . نرخ معمول حقوق گمرکی در دوره صفویه برای اتباع ایرانی سه
درصد ارزش کالا وبرای بیگانگان پنج درصد بوده است . در دوره صفویه واژه
گمرک که از کلمه Comerece به معنای تجارت ومبادله کالا گرفته شده است درایران متداول شد.
در
زمان شاه سلیمان صفوی ، از سال 1085 هجری قمری اداره گمرک خانه ها وتحصیل
درآمد آنها به اجاره واگذار شدواین رسم تا زمان قاجاریه وآمدن مستشاران
بلژیکی به خدمت گمرک ایران متداول بود. در زمان فتحعلی شاه قاجار جنگ ایران
وروس در گرفت وپس از چندی پیمان گلستان به ایران تحمیل شد . در سال 1228
هجری قمری به وجب این پیمان در گمرک ایران وضع تازه ای پیش آمد.
در
زمان ناصرالدین شاه قاجار برای اصلاح وضع گمرک نظام نامه گمرک ایران برای
تشریفات گمرکی در 33 فصل تنظیم وانتشار یافت . در سال 1292 هجری قمری به
دستور ناصر الدین شاه قاجار وزارت گمرک در ایران تشکیل شد.
از
دوره مظفرالذین شاه میزان اجاره گمرکات هر ساله تعیین می شد. در این دوره
به منظور اصلاح وضع خزانه وافزایش درآمد کشور ایجاد سازمان نوینی مشابه
اروپا مورد توجه قرار گرفت . لذا در سال 1898 میلادی به وزیر مختار ایران
در کشور بلژیک دستور داده شد اشخاصی را برای خدمت در گمرک ایران استخدام
کند و وی سه نفر به نام های نوز ، پریم و تینس را برگزید.نوز به موجب
فرمانی که از مظفرالدین شاه گرفت مقاطعه کاری واجاره داری گمرکات را که از
زمان شاه سلیمان صفوی در ایران برقرار بود لغو کرد. نوز سالها به عنوان
مدیرکل گمرکی به کار خود ادامه داد. در سال 1900 میلادی نوز همکاران تازه
ای را از بلژیک به ایران دعوت کرد . مستشاران بلژیکی مدت 36 سال در خدمت
دولت ایران بودند ودر این مدت برای وصول حقوق وعوارض گمرکی در سالهای1902،
1903 و 1920 میلادی سه تعرفه گمرکی تنظیم وبه مورد اجرا گذاشتند.
تعرفه
1920 میلادی تا سال 1307 خورشیدی اجرا می شد ودر این زمان دولت ایران با
توجه به توصیه های مبنی بر اینکه کشورهای خارجی از ایجاد محدودیت برای
تعرفه گمرک در ایران دست بردارند ، تعرفه های 1902، 1903 و 1920 ملغی شد
ودر سال 1307 تعرفه جدیدی تصویب شد وبا اجرای آن اثرات پیمان گلستان وترکمن
چای از بین رفت . پس از آنکه ایرانیان با روش کار آشنا شدند خود به اداره
امور پرداختند واز سال 1313 خورشیدی اداره امور گمرک به مسئولان ایرانی
سپرده شد.
در
سال 1325 خورشیدی سازمانی به نام گارد گمرک تشکیل شد و وظایف مبارزه با
قاچاق به عهده این سازمان واگذار شد. در سال 1336 خورشیدی قانون تشکیل
وزارت گمرکات وانحصارات به تصویب مجلسین وقت ایران رسید وبرای مدت چهار سال
گمرک به عنوان وزارتخانه فعالیت داشت .
گمرک
ایران پس از انعقاد قرار داد تعرفه نمانکلاتور بروکسل در سال 1955، در
همان سالهای نخستین به قرارداد مزبور ملحق شد. متعاقب آنکه به یاری خداوند
متعال ، تصمیم دولت خدمتگذار وحمایت ریاست کل گمرک ایران جناب آقای مسعود
کرباسیان اندیشه تشکیل موزه ومرکز اسناد تاریخی گمرک ایران شکل گرفت، دیری
نپایید که جنبه های عملی آن آغاز گردید . ابتدا مکان مناسبی جهت این کار در
نظر گرفته شد که خود دارای پیشینه ای تاریخی است ونام اولین وآخرین نخست
وزیران رضاخان یعنی سید ضیاء الدین طباطبایی ومحمد علی فروغی را در کارنامه
ملکی خود دارد.
اندیشه نخست تأسیس موزه ومرکز اسناد تاریخی گمرک ایران بر پایه های زیر استوار است:
1- تاریخچه واسناد تجاری ، اقتصادی وگمرکی در مرکزی گردآوری و از آسیبهای جدی ونابودی تدریجی محفوظ بمانند.
2- نسبت به بازسازی تاریخی یکی از قدیمیترین ادارات ایران اقدام شود.
3- مکان
مناسب جهت مطالعه وتحقیق آماده تا اساتید ومحققین ودانشجویانی که در این
راستا فعالیت می نمایند ، در این پژوهشکده تاریخی ، فرهنگی و اقتصادی که ان
شاء الله مرکز ثقل اطلاعات تاریخ تجارت وبازرگانی خارجی ایران از دیر باز
تا کنون خواهد بودنیازشان را برآورده سازند.
در حال حاضر این موزه به سه بخش مهم تقسیم می شود :
الف
) اسناد با ارزش تاریخی که از اواخر دوره قاجار تا عصر حاضر ادامه می یابد
وحاکی از سیر تطور اداری گمرک در جایگاه تاریخی آن است .
ب
) نمایشگاه وسایل وملزومات اداری که گمرک در فعالیت خود به نوعی از آنان
استفاده می نموده است از قبیل قپان یا باسکول ، ماشین تحریر ، گاو صندوق ،
دستگاه اطفاء حریق وغیره .
ج ) نمایشگاه اشیاء و مکشوفه قاچاق شامل دو بخش جاسازی ها ومواد مخدر واشیاء هنری نفیس که جزئی از میراث فرهنگی کشور می باشند.
مدیریت
سازمان با استقبال از افکار و اندیشه ای نو در مسیر تکامل وپیشرفت موزه
امیدوار است تا با غنای هر چه بیشتر مجموعه گردآوری شده ضمن ارج نهادن به
تلاش گذشتگان پاسخگوی نیازهای رو به تزاید نسل حاضر وآینده باشد.
سابقه تاریخی گمرک
- در دوره صفویه از سال 1674 میلادی تا 223 سال بعد گمرک اجاره داده میشده است
- معروفترین مقاطعه کار در دوره قاجاریه شخصی بنام کربلایی عباسعلی بوده است
- سال 1282 هجری شمسی - ورود بلژیکیها (مسیونوز) و وضع قوانین و مقررات برای وصول درآمد گمرک
- سال 1312 هجری شمسی – خروج بلژیکیها
- سال 1335 هجری شمسی تاسیس وزارت گمرکات و انحصارات
- سال 1341 با ادغام وزارت بازرگانی با وزارت صنایع و تشکیل وزارت اقتصاد، گمرک جزء وزارت اقتصاد شد
- سال 1350 تصویب قانون فعلی امور گمرکی
- سال 1351 تصویب آییننامه آن
- سال1375اجرای سیستم هماهنگ HS در گمرک
